A N N A L E S ACADEMIAE RHENO-TRAIECTINAE. Ann. cuiacccxxvii ci3iocccxxvm. A N N A L E S ACADEMIAE RHENO-TRAIECTINAE, Ann. CIDIOCCCXXVII CIDIDCCCXXVHI. ANTONIO VAN GOUDOEVER, RECTOIIE ACADEMIAE MAGNfFICO, J A N O K P S. ST. XATUS GRAPIIlARie. TR4JECTJ AD IOANNEM ALTHEER, ACADEMIAE TYPOGRAPHUM. 1829. I ' HOC ANNAL1UM CONTINENTUR Nomina Professorum et Lectorum in Aca- demia Rheno-Traiectina. . / Quaestiones ad certamen literarium pro* posit ae ? A. cioiacccxxvu. . II. Series lectionum habendarum. . III. Series disputationum , pub lice et privatim defensarum* J. //^. Solennia. J. y. ANTON II van GOUDOEFER Oratio. ? 2 Res- MATHESIN BT PHILOSOPHIAM NATUR/1LEM NICOLAUS CORNELIUS DE FREMERY, GERARDUS MO:L:L, IOANNES FREDERICUS LUDOVICUS SCHRO- DER , IANUS KOPS , h. t. Senatus Academici G-ra- phiarius , THEODORUS GERARDUS VAN LITH DE IEU- DE , Professor ex traor dinar ius. THEOLOGIAM IODOCUS HERINGA , E. F. GABRIEII VAN OORDT , honorifice et ex to suo dimissus , HERMANNUS BOUMAN, HERMANNUS JOHANNES ROYAARDS. IURIS PR UDENT1 AM HERMANNUS ARNTZENIUS , RlCHARDUS DE BRTJEYS , ADRIANUS VAN E ME Yir MEDICIXAM IANUS BLEULAND, NICOLAUS CORNELIUS DE FREMERY, IANUS ISAACUS WOBTERBEEK , IACOBUS LUDOVICUS CONRADUS SCHROE- DER VAN DER Koi^K , PHII/IPPUS FRANCISCUS HEYLJGERS , Pro- fessor ex t raor dinar ius. L E C T O R E S: SAMUEL NYIIOFF , Linguae Graecae , GERARDUS DORNSEIFFEN y Literarum maniorum , MARIE FRANCISCUS XAVIEHIUS LY , Liter arum Gallicarum , CAROLUS THOMPSON , Literarum Angli- caruin , IUSTUS HENRICUS KOCN , Linguae Germa- rticae Lector. Vnf MAGISTER ACADEMICUS ARTIS GLADIATORIAE , LAMBERT DE FRANCE. $ II. Quaestiones ad certamen literarium sirv- gulis disciplinarian studiosis, in Aca- demiis et Athenaeis universi Belgii , anno cioiocccxxvii ,fuerunt propositae his for- mulls : QUAESTIO LITERARIA. Ita Exponatur magnifica vehementissi* mae tempestatis descriptio , quae Psalmo 29 continetur , ut Hebraicae et Linguae et Poeseos habeatur ratio , utque situs lo- corum , quantum opus sit , et componendi carminis opportunitas attendantur. QUAESTIO MECHANICS. Exponantur atque exemplis illustrentur methodi , quibus linear urn , superficierum 9 atque corporum centra gravitatis calculo definiantur. QUAESTIO CHEMICO-OE- CONOMICA. Quaeritur Analysis Chemica comparata carnis bovinae , vitulinae , ovinae et porci- nae , ut inde efflciatur , quaenam praecep ta in singulis his carnibus , sive integris , sive illarum extracto , diu atque etiam per itinera longa , conservandis , sint sequenda. QUAESTIO THEOLOGICA. Unde orta est , in Reformatis Belgii Ecclesiis , sive lex , sloe consuetude , ju bens antistites identidem , instante solenni Sacrae Coenae celebratione , sijtgulos So- cietatis Christianae sodales in eorujn ae~ dibus conveni re , ad sacrum Epulum invi- tare , et de usu ejus Legitimo monere? Pos- Possuntne antistites hac opportunitate , ad alias sacri muneris paries rite admini- strandas , prudenter uti ? Quod utfiat y quo- /nodo universe hac in re Us versandum erit ? Quae tandem hinc utilitas sperari poterit ? QUJESTIO lURIDICA. Dotis origo apud Komanos ac jus ^ quod eo nomine conjugibus et per mortem soluto matrijnonio co7istitutum est , e suis causis historica disquixitione illustretur, QUAESTIO MEDICO Quandoquidem nostra aetate alii ni- miu7Ji ita dicto Mechanismo partus , alii vero ejus Dynamismo , tribuunt , quaeritur 1. Quid de utroque argumento dis- putaverint veteres et recentiores obstetricatores ? 2. Quae sit utriitsque tv',9 in partu Jeliciler absvlvendo ? . in. $. nr. I Lectionum , inde a Jeriis aestivis A. cioiocccxxvn. usque ad jerias aestivas *d* ciaiocccxxvm. habendarum , haec Juit \ ratio constituta. In FACULTATE PHILOSOPHISE THEORETICAE ET LITERA- RUM HUMANIORUM, doccbunt Logicam I. F. L. SCHRODER, die lu- nae hora II. atque die saturni hora VIII. Loca Selecta ex Metaphyslces Doctrina J, F. L. SCHRODER, dicbus iovis ct vene- ris , hora II. Literas Latinos A. VAN GOUDOEVER , diebus lunac, martis, iovis et venciis, hora X. interpretando cum Ciccronis Tusculana- rurn quaestionum librum I. , tuui Horatii Epis- tolarum Libnim I. inde ab epistola XIV. Praecepta orationis Lalinae A. VAN .GOUDOEVER , diebus Mcrcurii Jh. I. et sa- tnrni h. XII. XII Antiquitatern Romanam A. VAN GOU DOEVER 5 diebus lunae , mercurii , iovis et saturni hora IX. Exercitationibus Or at or Us praeerit A. VAN GOUDOEVER , die Mercurii hora XII. Lit eras Graecas tradet PH. G. VAN HEUS- DE, interpretandis locis selectis cum Homeri et Ludani , diebus inartis et veneris , hora XI. turn Aristophanis et Piatonis, diebus lunae et iovis, hora XI, Antiquitatem Graecam PH. G. VAN HEUS- DE , diebus mercurii et saturni ? hora X. vel alio tempore. Literas Hehraicas I. H. PAREAU , ita lit Grammaticam exponat diebus lunae et Iovis hora IX. , eademque hora , diebus martis et veneris , quaedam tractet Capita e poste- riore Samuelis Libro ? inde a C. XIII, us- que ad Libri fmem. Literas Chaldaicas et Syriacas I. H. PA- REAU , diebus lunae et iovis , hora XI. Literarum Arabicarum initia I. H. PA- REAU , diebus martis et veneris , hora XL et carrnina quaedam Arabica ex Hamasae excerptis tractare perget die mercurii, hora IX. aut alia commodiore. An- XIII 'Antiquitatem Hebraicam I. H. PARE^U, dicbns lunae, martis, iovis et veneris, ho- ra I. Historiam gentium , pracscrtim rnedii et recentioris aevi PH. G. VAN HEUSDE, d. lunae , martis , iovis et veneris hora XII. Historiam humanitatls , PH G. VAN HEUSDE, dicbus mercurii et saturni, ho- ra XL Historiam Patriae , A. SIMONS , d. mar- tis , mercurii , iovis et veneris , hora VIII. Historiam Coloniarum Belg. , diejjus mercurii ct veneris, hora IX. A. SIMONS. Literas Belgicas et Eloquentiam , A. SI- MONS , d. martis, mercurii, iovis et vene- ris, hora II. Poet arum principum Belg. Sec. XFII. selecta loca , A. SIMONS , d. martis et ye- neris, hora IV. Praecepta styli bene Belgici tradet A. SIMONS, d. martis, hora XII. merairii, hora XI. iovis, hor& IV. et veneris, hora v XI } Disputandi exercitationibus , sermonc Belg. jpraeerit, alternis hebdomadibus, die iovis, ho- ra IV. A. SIMONS. Disputandi exercitalionibus praeerunt , al- ter- ternii hebdomadibus , die saturni hora I. al- ternatim PH. G. VAN HEUSDE et A. VAN GOUDOEVER. In FACULTATE MATHESEOS ET PHILOSOPHIAE NA- TURALIS, docebunt Elementa Matheseos I. F. L. SCHRO- DER ? d. martis, mercurii, iovis et veneris, hora VIII. Physicam Mathematicam , duce Pois- son, I. F. L. SCHRODER, diebus mercu- rii et saturni hora IX. Stereometriam atque Trigonometriam Sphaericam , adhibitas ad Geographiam Mathematicam et Astronomiam I. F. L. SCHRODER, die iovis et veneris hora IX. Geometriam Sublimiorem , inprimis Theo- ricnn Cur v arum I. F. L. SCHODER , ho- ra rfuditoribus commoda. Physicam experiment alem G. MOLL, d, lunae , martis , iovis et veneris , hora I. Astronomiae primas notitias G. MOLL ,' d. lunae , martis , iovis et veneris , h. IX. vel alia , auditoribus magts commoda, ^ As- dutronorniam t/ieoreticam et practicam G. MOLL , iisd. d. h. III. Eiementa flydrotechniae , ad pracsentcm conditioncm Patriae adplicata, si sufficiens nunicrus auditorum adsit , belgico scrmone , expand G. MOLL , hora deinceps indicanda. Chemiam generalem et applicatam N. i:. DE FREMERY, diebus lunae, martis, incrcurii , iovis ct veneris, h. XII. Botanicajn et Physiologiarn plantar urn I. KOPS, d. lunae, martis, iovis et Veneris, h. X. Zbologiam Universam , N. C. BE FRE- MERY, diebus iovis ct veneris, XI, Anatomiam comparatam Th. G. VAN LIDTH DE IEUDE, diebus mercurii et sa- turni, hora auditoribus commodS. Mineralogiam et Geologiam N. C. DE FREMERY, diebus lunae et martis , hor^ XI. Oeconomiam ruralem I. KOPS , diebus junae, mercurii et iovis, hora I, ct saturni, hora XII. Disputandi exercitationibus , die saturni ho- nk 1 , alternatim pFaeerunt Professores in Fa- -cultatc' Matheseos' efe Philosophiae Naturalis, singuli in partibus sibi demandatis. "** In xvt In FACULTATE THEOLOGICA. In Theologlam Naturalem cum commi- litonihus inquiret H. BOUMAN , diebus lu- nae et vcneris, hora X* Historiam Ecclesiae Christianae , znpri- miSr cmtiquam, tradet H. I. ROYAARDS, diebu^ lunae , martis et iovis , hora XI . et die mercurii, hora VIII. Historiam Ecclesiae Belgicae narrabit H. I. ROYAARDS diebus lunae et mercurii hora II. Collocutionibus cum provectioribus de lo- cis Historiae Ecclesiae et Dogmatum va- cabit H. I. ROYAARDS, die martis hora II. ; cum Candidatis de Historia Ecclesiastica et Doctrina morum Christiana , hora audi- toribus commoda. Disquisitionibus , probation! academicae praeviis , vacabit H. I. ROYAARDS , die lu- nae hora XII. Henneneutica Veteris Foederis, diebus maiiis et veneris , hor^ I. tradetur. Criticas lectiones in N. F. loca difficiliora habebit H. BOUMAN, die mercurii, ho- ra X. Prio- XVII Prtorem ad Corinthtos Epistolarn inter- prctabitur H. BOUMAN, diebus lunae ct martis , hor IX. Librorum historicorum N. F. loca sclec- ta tractabit H. BOUMAN , diebus iovis ct veneris , horft IX, Theologiam dogmaticam docebifc I. HE- RINGA, E. F. diebus lunae, martis, iovis et veneris , hora XII. Collocutionibus de Theologia populari vacabit I. HERINGA, E. F. die iovis, ho- ris vespert. a VII. ad IX. Disquisitionibus , cum provectioribus insti- tuendis , probationi , sive academicae , sive ec- clcsiasticae , pracviis, singulares horas dcsti- nabit I. HERINGA, E. F. JDoctrinam morum Christianam , inprimis Offlcia Christiana et Asceticam docebit H. I. ROYAARDS , diebus mirtis ct iovis, hora X. et die mcrcurii, hora IX. Praecepta homiletica tradet I. HERINGA, E. F. diebus lunae et iovis , hora VIII. Exercitationes Oratorias sacras modcra- bitur I. HERINGA, E. F. die saturni, hora I. vel alia magis commoda. Ojflcia doctorum et antistitum in eccle- XTTIT ffia Christiana cxponet 1. IIERINGA , E. F. diebus iiiartis et veneris, hora VIII. Puerorum doctrinae Christianae iniliis eru- diendorum cxercitationem instituet I. HE- RINGA, E. F. die veneris, hora XL Commilitonibus , orationes habentibus so* eras, praeses aderit I. HERINGA, E. F. die mercuriij hora XII, H. BOUMAN, die lunae, hora I. et H. L ROYAARDS, die iovis, hor^ I. Publicis disputandi exercitationibus prae- erunt , alternis hebdomadibus , die mercurii , hora L alternating I. HERINGA, E. F., H. BOUMAN et H. I. ROYAARDS. G. VAN OORDT, etsi, suo rogatu, ho- norifice a Rege dimissus est, lubentissime tamen sua officia et consilia , quoad ems fie- ri possit, offert comrailitonibus. Orationes sacras habentibus praeses aderit, diebus et horis et sibi et commilitonibus opportii- nis. In FACULTATE IURIDICA, docebunt Institutiones H. ARNTZENIUS , diebus mar- XIX martis, mercurii, iovis, vcncris ct saturni, hora I. Pandectas Westcrbergio duce H. ARNTZENIUS , dicbus martis ct iovis hora X. mercurii, vcncris ct saturni hora X ct XL Ins Belgicu7fi ad ductum linearurn lur. Civ. Holland, descriptarum a. CL N. Smallenburg, I. R. DE BRUEYS, die- bus lunae, martis, mercurii, iovis et vene- ris , hora I. Historiam lurisprudentiae Romanae H. ARNTZENIUS , diebus martis et iovis hora XI. mercurii hora IX. Encyclopedia iuris I. R. BE BRUEYS , diebus lunae hora X, mercurii et veneris, hora XI. Elementa oeconomiae political I. R. DB BRUEYS , diebus lunae , partis et iovis , ho- ra XI. lus naturae C. A. VAN ENSCHUT , die- bus martis , mercurii , iovis et veneris , hora X. , duce H a u s. lus publicum et gentium , C. A. VAN ENSCHUT, diebus martis, mercurii, iovis et veneris, hora XII. lus Criminale universum et belgicum ** 2 C XX C. A. VAN ENSCHUT, diebus martis , mer- curii , iovis et veneris , hora IX. Disputandi exercitationibus , alternis heb- domadibus, praecnint Professores in facili- tate luridica. In FACULTATE MEDICA, docebunt Anatomiam I. L. C. SCHROEDER VAN DER KOLK ,quater per dierum hebdomadem, hora IV. Physiologiam I. L. C. SCHROEDER VAN DER KOLK , diebus lunae , martis , iovis et veneris, hora auditoribus commoda. Dissectionibus cadaveris Anatomicis , op- portuno anni tempore instituendis , praeerit I. L. C. SCHROEDER VAN DER KOLK. Pathologiam exponet B. F. SUERMAN, ter per dierum hebdomadem , hora IX. * Doctrinam de cognoscendis et curandis hominum morbis I. I. WOLTERBEEK, quinquies hora XII. Therapeuticain alimentorum et medica- mentorum expositionem I. I. WOLTER- BEEK, quater, hora I. Phar- XXI Pharmaciam , vernaculo scrmone, N. C. DE FREMERY, diebus martis et veneris, hora II. Examen aegrotantium , et signa mor- borum, I. I. WOLTERBEEK, in Nosoco- mio academico hora X. Institutionibus clinicis morborum inter- norum vacabit I. I. WOLTERBEEK, sin- gulis diebus , in Nosocomio Academico. Praxin chirurgicam tradet B. F. SUER- MAN , quater per dierum hebdomadera , ho- ra VIII. Operationes chirurgicas demonstrabit B. F. SUERMAN, terapore hyemali, diebus ct horis deinceps indicandis. Institutions dinicae in arte cbirurgica , quovis die , vacabit B. F. SUERMAN. Theoriam artis obstetriciae tradet I. I. WOLTERBEEK, die martis, iovis , et ve- neris hora IX. Institutionibus obstetriciis , imprimis practicis , in Nosocomio habendis, vacabit I. I. WOLTERBEEK. Morbos cJiirurgicos generates Ph. F. HEYLIGERS, diebus lunac et marlis, ho- ra II. Ope- X3UI Operationes chirurgicas in cadavcre hu- mano publice demonstrabit Ph. F. HEYLI- GERS, tempore hyemali, earumque enchei- rcsium rationem, vernaculo fermone, expo- net quater per dierum hebdomadem , hora V. jdrtem obstetriciam theoreticam et prac- ticam docebit Ph. F. HEYLIGERS 5 quater quavis hebdomade, hora I. Medicinam Forensem N. C. DE FPiEME- RY 3 diebus mercurii et saturni, hora VIII. Disputandl exercitationibus , alternis heb- domadibus 3 Professores in Facilitate Medica praeerunt, I. BLEULAKD , licet propter aetatem sep- tuaginta annorum honorofice rude donatus, commilitonibus , qui explicationem accuratio- rem speciniinum Anatomicorum et Pathologi- corum in Museo praesentium desiderabunt , sua officia, quantum valctudo permittet, of^ fert. G. DORN SEIFFEN, Lit. Human. tor , diebus lunae et iovis, hora V., rna-- XXIII maticam Graecam cxponct : iisdcm dicbus , hora VI. , aut alia , auditoribus magis com- model , dc rhythmica ratione , tarn in Gr de- corum , quam Latinorum , poetarum car- minibus aget. I. H. KOCH, Linguae Gcrmanicae gram- maticam et historiam interpretabitur , hora auditoribus commoda. Liter as Francicas tradet F. M. D'ANGE- LY , diebus lunac et iovis , hora V. Literas Anglicas tradet C. THOMPSON , diebus lunae et iovis , hora IV! L. DE FRANCE, Academicus gladiatoriac artis Magister, quotidie aptum et elegantein gladii usum docebit. Bibliotheca j&cademica , diebus Lunae et Iovis, ab hora I. in II. , diebus Mercurii et Saturni , ab hora I. in //^. , et feria- rum ternpore , singulis diebus Iovis , ab hora /. in II > unicuique . IV. XXIV . IV. Inde a die xxvi. Martii , a. TJIOIOCCCXXVII. usque ad diem xxv. Martii , a. cioiocccxxvm. Dissertationes , sive publice , sive privatim , defensae sunt hae. Anno CIOIDCCCXXVII. Die vi Aprili&i FRANCISCUS PETRUS PJDACE 5 Silesius , Medicinae Doctor creatus Berolini die 30 Novembris A. 1825, deinde vero confirmatus , examine insituto , a Facolta- te Medica huius Academiae, d. 12 Februarii 1827; nunc post institutum examen priva- tim, Chirurgiae Doctor renuntiatus est, cum laude. Die xxv Aprilis GUILIEI.MUS WILLINK , lunioris Fiiius ? Ajnstelaedamensis ? publice defensa Dissertatione de Beneficio cessionis , luris Romani et hodierni Doctor creatus est ? cum laude. Die xxviii Aprilis , WYNCKO .loHAN*- NES TONCKENS , Wy ka - Dr enthinus ,p ri- vatim defensa Dissertatione de modis, qui- bus XXT bus consensus in contractibus vitiatur, se- cundum luris hodicrni principia , luris Ro- mani et hodierni Doctor crcatus cst, cam laude. Die xii. Mali , ARNOLDUS GERARDUS lus- TUS TAETS VAN AMERONGEN , Amslelaeda- mensis , privatim dcfenso specimine, quas- dam sistcnte animadversiones ad locum co- dicis civilis , qui est de iis , qui pactioncm facere possunt, luris Roraani et hodierru Doctor est remmciatus , curn laude. Die xxxi. Mali , ABRAHAMUS VAN DER LEEU\V , Horna - H ollandus , privatim de- fensa Dissertatione de Morbis vere gastricis , Medicinae Doctor creatus est, cum laude, Die ii. lunii , DIDERICUS EVER INK , Zutphaniensis , privatim defensa Disserta- tione de debiti solutione, tamquam modo tol- lendae obligationis ? maxime ex iuris Francici principiis ; luris Romani et liodierni Doctor est creatns, cum laude. Die v. lunii , FRANCIS cus PETRUS PLA- CE , Silesius , post institutura examen ? pri- vatim* Artis obstetriciae Doctor renuntialus est ; cum laude. Die XXT* Die ix, lunii, PHILIPPUS ANTONIUS Io- SEPHUS DoiGNON, Tornacensis , privatim defense specimine de Redituum redemptione, luris Romani et hodierni Doctor creatus est. Die xi. lunii) ADRIANUS SOPHIUS MIL- ID ERS ? Rotter odamensis , privatim defense specimine de officio tutoris eorum , qui sunt aetate minores, ex iure Francico et Belgico novissimo, iuris Romani et hodierni Doctor creatus est. Die xn. /w/2^' 3 IACOBUS MARTINUS DEUTZ VAN AsSENDELFT, Amstelae damensis , pu~ blice defense specimine , sistente doctrinam codicis civilis de subrogatione , Iuris Romani et hodierni Doctor renuntiatus est, cum laude. Die xin. lunii, CORNELIUS DEDEL , Am<- stelaedamensis ? publice defenso specimine de auctoritate praestanda a venditore rei vitio- sae, Iuris Romani et hodierni Doctor crea- tus est ? magna cum laude. Die xvi. lunii , DIDERICUS IACOBUS Ruis VAN LEEUWEN , Amstelaedamensis , priva- tim defensa Dissertatione , de pignore , -tam in re mobili, quam immobili; Iuris Romani et hodierni Doctor creatus est. Eodem xxvir Eodetn die , CORNELIUS GERUNGS lunior , Harlem&nsis 9 privatim delcnsa Dissertatio- lie, dc dcposito voluntario, luris Romani et hodierni Doctor renuntiatus est. Die xix. lunii , HENRICUS CAROLUS FOCKE , Paramaribo - Surinamsnsis , pu- blics dcfensa Dissertationc , de pretio in em- tionc ct venditione , luris liomani ct hodierni Doctor creatus est, cum laude. Eodem die , IANUS GERLINGS , Harlemen- sis,privatim defensa Dissertatione , de he- re^ditate vendita , luris Romani et hodierni Doctor creatus est, cum laude. Z>/-' , IfiOIZAK .'.: ;/ : 'r, :/,..! O R A T I O. ACADEMIAE RHENO-TRAIECTINAE Ctr- RATORES , VlRI AMPLISSIMI ! ET QUI HIS AB ACTIS ES , VlR 4 CONSUI.TISSIME ! ARTIUM ET DISCIPI/ENARUM: PROFESS o- RES VIRI CLARISSIMI , COLT.EGAE CONIUNC- TISSIMI ! UT ET IiECTORES DOCTISSIMI ! QUOTQUOT PRAESENTIA VESTRA , HAND SOLENNITATEM CONDECORATIS VlRI PUBI.I- CA AUCTORITATE , NATALIUM SPL.ENDORE, DOCTRINAE I^AUDE , MUNERUMQUE BIGNI- TATE CONSPICUI ! 1 DlVlNORUM ORACULORUM INTERPRETES DOCTISSIMI, REVERENDl! A 2 AR- 4 O R A T 1 O. ARTIUM DOCTRINARUMQXTE DOCTOR ES CONSULTISSIMI , EXPERIENTISSIMI , ACU- TISSIMI ! luVENES LlTER ARUM STUDIIS OPERAM DANTES EXOPTATISSIMI , PATRIAE SPES , NOSTRA VOX.UPTAS ! ClVES DENIQUE ET HOSPITES SUO QUIQUE fcOCO HONORANDI ! Haec est profecto rara nostrae aetatis feli- citas , ut non tantum disciplinarum et ar- tium, verum etiam Literarum Humaniorum complura praesidia detecta et illustrata sint, quae majoribus incognita et obscura essent. Multa etiam, quae vel difficultatibus vel tern- poribus neglecta et intermissa jacebant, no- vo ardore suscepta sunt et profligata. Nova sunt etiam et inexspectata Literarum et Historia- rum subsidia allata vel ostensa, quorum vim partim jam animadvertere > partira augurari quodammodo possumus. Quas O R A T I 0. 5 Quani nostrorum tcmporum fortunam ne exaggerasse videar, mccum reputetis , orien- talcs linguae, cacquc recentiores etiam, quo studio atque ardore , hodie, in patria quoque nostra, a viris doctis excolantur, ut fontem rerum gestarum , disciplinarum , artium et Li- terarum nobis aperiant, qui hue usque tan- turn non praeclusus iuerat. Quis non mccuiu Anglos illos et Francos et Gerraanos admira- tur , qui omni cur a et labore id agunt , ut ad antiquissima Asiac et Africae monimenta aditum muniant , qua dere superiores vel ne cogitaverant quidem, vel laboraverant frustra? Nee opus est , ut Francorum in Aegyptum expeditionem hie mcmorem , aut Anglorum immensum in India imperium, ut vobis os- tcndam> quac quantaque nova inde anti- quitatis explorandac exstiterint pracsidia. Malo vobiscurn ex oricnte in nostram Eu- ropam transirc , et eorura merita attingere , qui singular! alacritate atque indefesso labo- re, rescriptos anliquorum libros e latebra- rum tenebris erucre nobisque repraescntare annisi suntjeoquidcmcumexitu^ul baud pau- ca nobis reddiderint, quac frustra adhuc de- side- 6 O R A T I O. si dcrata ct quaesita fuerant ; utque spes aflul- gcat , uL vel ipsi , vcl alii eorura excmplo incitati , nova antiquitatis monimenta dctegant , quae ni- mis diu, eheu! in tenebrislatucrunt, vel super- si iliosa serioris aevi barbaric jacent suppressa. Hanc igitur nostri seculi rationem , quoties cogito, nescio quomodo sponte ea se mihi offerunt tempera, quibus seculo XIV. et XV. immortales illi viri cxstiterunt, qui humanita- iis instauratores recte celebrantur , quique an- tiquorum nobis Graecorum Romanorumque scripta servarunt, quae sine eorum opera procul dubio maximam partem interiissent. Horum igitur in literas merita cum aetatis nostrae studiis inventisque comparans, quum argumentum , de quo nunc dicerem , mini <}uaerendum esset , ab ipsis his viris repetendum illud arbitratus sum. Et quandoquidem in iis Petrarcha , principem locum occupat , neque a persona mea , neque ab hoc loco , humanitati ct bonis literis consecrato, alienum duxi v si Imnc mihi ejusque in Literas merita , dicendi materiain eligerem. Dicam igitur de Fran- cisco Petrarcha literarum Plumaniorum , XI f^. instauratore praecipuo. Quod o a A T i o. , 9 Quod durn ago, vos rogo A. A. H. H. , ut altcntas milii benevolasquc mcntes praebea- tis , non quidcm argumcnti novilate , vcl ali- cujus incae facullatis cxspcctatione ; scd ipsius iiiatcriae suavilaLe atquc momento. ( Tan- turn autem al>est , ut tumidam vobis Petrar- chac laudationem recilarc velim , vcl ejus vi- lam scdulo enarrarc , ut , eloquentiae- laude spreta', id potius acturus sim , ut ostendam, quibus aniini ingcniiquc dotibus fuerit prac- ditus , ut mclioris rationis auctor esse posset ; dcinccps vero cjus mcrita rcccnseam et vim simul indiccm , quam viri pracstantia , cum in acquales turn in postcros, habuciit. Vcre Cicero dixit , iidolcscejatiae studia -, tanquam in herbis, si^nificare , quac virtutis maturitas et quantae fruges industriae sint ia- turae (1). In rein praesentem igitur ut ve- niamus ., ipsum continue Petrarcham coiilcin- plari lubct : et vero contemplari juvencni , do. quo valuit onmino Cacsaris illud de Brulo : Hie adolescens quid velit nescio ; veruni quidquid vnlt 3 viilt illud vehcmenter. (2) Ab infantia cnim cupiditatc ductus , altum quondam montcm in Ncmausi vicinilatc adsccndendi, non 8 O R A T I O. non quievit , quia consilium perficeret. Quo vero magis sodales dissuadebant , eo acrius cupi- , Graccia quoque , antiquorum codicum ipsum compotem iacerent (22) , utvere de co 'Joan- nes Vives praedicaverit. Franciscus Petrarcha bibliothecas tarn diu clausas reseravit pri- uius, et pulvercm situmque e moniiuenlis niaximorum auctorum excussit (23). Hi a utcm libri quantopei'C iacerent no^ecli , E / Jt - J f el quanto igitur la bore cssent cruemli, ex iis patet , quac sibi Leodii , in p atria nos- tra , accidisse narrat , ubi cum duas Gce-^ ronis orationcs repciisset , vix , aut ne vix qtiidciii alramenti aliquid , idque croco si- imiliiuum, nancisci pdtuit , ui eas desert- bcndo ex intexitu eripcret alquc scrvaret. Sed 24 O R A T I O. Sed alia etiam difficultas cum hoc conqui- rcndi labore erat conjuncta. Cum cnim Mo- nachi desidia , eo tempore , delitescerent , vix idonei et periti librarii inveniri po- terant , qui repertos codices rite describerent : quin ipsa seculi barbaries in antiquitatis monimerita adeo grassata erat, ut horninum ignorantia prorsus essent corrupta, ita ut Pelrarcha dubitaret, num Cicero si rediret aut Livius sua scripta relegentes intellecturi essent (24), Quid igitur? Haec etiam obstacula supe-^ rans , ipse inanum open admovit : ipse Ci- ceronis libros et Virgilii aliorumque carmina descripsit, ut vel sibi haberet, vel amicis dono offerret , vel per Italiam divulga^ ret. Sic igitur primus fuit , qui , barbaro isto seculo, antiquorum libros e morte in vitam revocaret et posteritati traderet, quos ne- mo., ne vel ipse Petrarcha , si uno tantum seculo postea floruisset, repraesentare nobis potuis^et, Nam, ut ipse auctor est, plu- res Ciceronis aliorumque scripta in 4 ado- kscentia viderat, in quibus postea iterum R A T I 0. 25 sibi comparuiulis oniiicin opcram perdi- dit (25). Itaque plurcs antiquorum libros huic debe- mus superstites, qui sine cjus amicorumque opera, eanclem procul dubio sortem subiis- sent atque ii, quorum jacturam tantopere lugeinus (26). Quodsi forte blattamm tinea- rumque vim superassent , nisi Pctrarcha aliam corum tractandorum rationem induxisset , adeo fuissent laceri et barbaric inquinati , ut eonim praeslantiam nemo perspicere, nee germa- nain scripiiiram repraesentare , nee ipsi hu- manitatis doetores esse potuissent. Cum his viri mcritis , aliud fuit conjunc- turn , minime hoc loco negligendum , et quod summam vim in Literarum humaniorum ra- tionem ad nostra usque tempora habuit. Qui enim mature e Cicerone suo intel- lexerat, omriem Literamm florem a Graecis ad Roiuanos pervenissc , pro singulaii , quo valebat, acumine, continuo perspexit arc- tarn esse utrarumque literarum cognatio- ncm, ut qui eas separare velit, animi qua- si et corporis discidium inducere videatur. At vero deerant libri, deerant, eo tenw 26 R A T I 0. pore magistri , unde pulchcrrimam illam La- tini sermonis matrem cogriosceret. Quid igitur? Cum Graecos ipsorum lin- gua loquentes audire non posset , interpreta- tiones undecunque sibi comparavit , ut quodam- modo certe eorum praestantiam perciperet. Ut vero in Barlami venerat noUtiam, quam avi- de et alacriter cum complexus est, ut, ta- li duce, ex fontibus tandem hauriret, quod adhuc e rivulis delibare debuisset ! Licet autem non satis diu Barlami institutione uti potuerit, ut Graccam lingnam perdiseeret ; vel sic tamen , ab eo inde tempore, fervi- dum studium summamque diligentiam in Grae- cis libris conquirendis posuit , quos ubi nac- tus erat saepius amplectebatur , ac suspirans ajebat. O magni viri, quam cupide vos audirem (27) ! " Et sane Petrarcha et Boca- tius primi fuerunt auctores, ut utraque lingua tamquam affinis simul excoleretur, et Grae- cos libros conquirendi possidendique stu- dium exsistcret , quod licet apud nonnullos in insaniam fere degencraret , quam maxi- iiie tamen Graecis literis excolendis ulile- i'uit (28). Uterquc suis adhortatioriibiis , Bo- O I\ A T I 0. 27 Bocatius impcnsa ctiam opera effecit, ut jnox , in Academia Florcntina , cac literac puhlicc doccrentur (29) , quas , paucis ante aiuiis , vix decem in Italia intclligcrcnt (30). Quid, quacris? Ambo novi lucre ardorisauc- tores , quo in utramque linguam homines in- cumber ent. Uni vero Petrarchae hoc proprium fait, ut Platonem exulcm in Italiam revocaret . ct amore, quo erga eum ipse flagrabat (31), alios imbueret. Ita Plato Aristotcli fait op- positus, et ipse Aristotcles Averrois aliorum- quc sordido pulvere liberatus : uterque in- ter se comparatus : utriquc sua laus tri- buta , et nova ita lux oborta, quae Scholas- ticorum et semidoctorum noctem ac tencbras dispellcns, nova Literarum studiosis spatia apcruit, in quae laeti cxcurrercnt. Quod excelsi ingenii hominibus proprium esse dicilur, ut totum doctrinanim ambitimi perspiciant ct compiectanlur ; hoc item ha- Imit, si quis alius, Petrarcha praccipuum. Non unice in Poetis , sed in prosae quoque orationis scriptoribus curam suara colloca- ^it: non minus Philosophos , quam Histori- cos 28 R A T I O. cos adamavit, ct Grammaticis aeque atque oratoribus operam dedit. Quod quidem non unice ad laudes Petrarchae referendum esse arbitror; sed ad vim quoque et efficacita- tern pertinere censeo, quam ipse in aequa- les et posteritatem habuerit. Sic enim fac- tum est, ut pari honore et Graeca et La- tina, et Poesis et prosa oratio haberentur, nullumque Literarum genus jaceret neglec^ turn, quod ad humanitatem pertineret. Jm-^ mo vero effecit etiam, ut rite et accu- rate utraque lingua excoleretur; ut Gram- maticcs ct Rhetorices justa ratio habere-^ tur, et quod majus est, uti Socrates pri- mus Plulosophiam coegit de vita et mori-. bus quaerere; ita Petrarcha veteres auc- tores , optimos illos verae Philosophiae inter- pretes, humanitatis coegit lumen per totam Italiam diffundere. Etiamsi Petrarchae merita, his finibus con- tinerentur, quos adhuc posuimus , quisnonlu-* benter Joanni Bocatio assentiretur affirman- ti, eum bonarum literarum studia in Ita- lia et longius Italia excitasse (32)? Sed latius patent A. A. et millis fere limitilius cir- O R A T I 0. 29 circumscribuntur. Non enim studia ilia ex- citavit tantum ; vcrum novam etiam litera- rum tractandarum viam indicavit, quam qua- si ex alia specula oculos quaquavcrsus libero prospectu pascens, optimam et brevissimam ad destinatum locum pertinere conspexerat. Quocirca operae pretium me facturum con- fido , si breviter exposuero , qua tandem ra- tione Pctrarcha literas tractaverit inque usum cum suum, turn aliorum adhibuerit. Hoc fuit multorum Seculo XIV. et XV. vi- tium, ut in antiquis legendis, aut unice re- rum rationem habercnt, verba et orationem non animadvertentes , aut , qui plurium etiam mos erat, ut res et argumenta librorum parum curantes in verba sola essent intenti, vel etiam unum alterumve ex antiquis sibi tanquam exemplum ad imitandum propone- rent, quod unice sequerentur (33). Non ita Petrarcha , qui a servili imitatione alienus , cum antiquis cam familiaritatem contraxerat, ut suo modo eorum rationem exprimeret ; non vero scrupulosa religione imitaretur quera- quam. (34) Quod si subinde in ejus scriptis purita- tern 30 tt A T I O. tern sermonis desidcramus et verbis offen- dimur, quae recentioris aetatis colorcm re~ ferant, reputandum, ejus aetate et postea quoque opinionem apud Italos viguisse , La- tinuiit sermonem non minus sibi esse pro- prium ? - quam antiques Romanos suos esse populares crederent. (35) Quoties vero de rebus magni niomenti agit , quibus ip- sius animus erat commotus, toties ejus ora- tio tarn pure et eleganter fluit, tarn item gravis est et vehemens, ,ut onines omnino Seculi XtV. et XV. scriptores superaverit, et abunde ostenderit, se antiquos in succum plane et sanguinem redegisse. Cujus rei egregium documentum exstat in nobili ilia ad Urbanum V. epistola de sede ecclesiac Avenione Romam transferenda (36). An- tiquos legerat et commentatus erat , ut ingenium una cum animo excoleret ; sed pulchri venus- tique sensu ductus , dictionis elegantia et ora- tionis pulchritudo ei simul cordi erant. An- tiquorum orationem scribendo cum delectu esse imitandiun censebat; sed cos praeterea tractandos docebat tanquam doctrinarum et sapientiac fontes, unde percipi posset, quid olim ft A T 1 O. 31 olim accidisset : quac doctissimorum virorum dc muximis rebus i'uissent scntcntiae: quid in singulis disciplinis cssct praeslitum: qua ratione in rebus iuquircndis et exponendis illi (uisscnt usi : a quibus crroribus cssct ca- venduni:,quac oianino ratio incunda , ut an- liquorum \csligiis iiisislcnles rcgia via ulte- i ins ipsi possemus progrcdi , corumque exem- plo postcritati prospiccrc. Neque tamcn in forum cfTatis acquiesccndum docebat, sed, judicio adhibito , justis lancibus examinan- duni , Quid verum , quid pulchrum , quid uti- le , quid non" Quac quidem Antiquonim tractandonmi ra- tio quani vim ad inquircndi ct investigandi studiura excitandum et alendum habucrit, me non nionente intelli^itis ipsi. Ita homines, scholasticis repagulis remotis, c somno qua- si excitati ? ipsi inquirere , suam ipsi sentcn- tiam liberc expromcre , ipsi se in cogitandi libertatem exserere potuerunt, unde nova re- rum ratio cftloruit, cujus Petrarcha merito praecipuus auctor cclcbratur. Idem 32 O R A T I 0. Idem porro in Antiquis legendis ita versa-* tus est, ut eorum usu animum ad virtutem componeret et mores emendaret, recte sta- tuens , doctrinam et eruditionem sine virtu- te et moribus saepius iiiflare et diruere po- tius quam aedificare. Fulgida esse, ajebat, vincula laboriosumque negotium ac sono- rum pondus animae " (37). , ? Nec unquam," inquit , tam gloriae cupidus fui , quod inter- dum me fuisse non infitior , quin maluerim bonus esse quam doctus " (38). Quamobrem eos demum veros doctores habebat , quorum prima et ultima cogitatio esset bonum fa- cere auditorem , quique non solum docerent 7 quid esset virtus aut vitium , praeclarumque illud, hoc fuscum nomen auribus instrepe- rent; sed rerum optimarum amorem, pessi- marum vero odium fugamque insererent. " (39) Intelligitis, ut spero A. A. quantopere Pe- trarchae ratio a superioribus fuerit diversa, et vere me aflirmasse, eum novum Litera- rum stadium aperuisse , unde laeta rerura ilia conversio exstitit et literae nostrae rursus hu- manae factae sunt. Superest ut videamus, quo tandem modo R A T I 0. 33 Petrarclia vcram illam et gcrmanam litera- rum cxcolendarum viam aliis indicavcrit et aequalibus pcrsuadere potuerit, ut earn mi- rent. In quo tamcn argumento eo brevio- res eriinus , quo magis vestra diutius abuti patienlia nobis rcligio cst. Itaque sunima- tim rem attigisse sufficiat. Hoc eflecit igitur libris scribcndis in quibus cum res praeclaras ct nobilia facta antiquo- rum , quae dudum in oblivionem abierant , tamquam nova et inaudita rcpracsentavit : turn etiam quae Antiqui pulchre et vere cogitave- rant et dixerant , collegit eaquc ita exposuit , ut placcrcnt et apud lectores plura cognos- ccndi alerent cupiditaleni. Magnam item > liri habuerunt cpistolac , quas alacritalis et ardoris plenas plurimas scripsit ad aequalcs 5 ad adolescentes , ad principes, ad tenuio- res : sed ita , ut singulae singulorum indoli , condition!, moribus unice esscnt accommo- datae. Multuin denique eflfecit carminibus suis cum Lalinis , turn vernaculis maximc. Quos cnim Laurae cantor flcbilibus sis modis ceperat, quidni illi Africae Poetaru audire avcrcnt? et pcrlcctA Africa, alia in- genii monimenta adire a tanta viro condi- C ta? - 34 0; RAT I O. la? Neque tamen unice scriptis suis, sed liiagis etiani exernplo et sermonibus aetati suae profuit. Vir.enim non doctus tantum fiij.t et eruditus ; sed sapiens etiam atque bonus urbanus idem et placiclis moribus omnes bonos alliciens : ut vere Colucius (40) dixe- rit , eura baud minus bonarum literarum stu- dium virtute sua et sapientia propagasse, quam ingenii dotibus et doctrina iis amicos et admiratores conciliasse. Quid mirum igitur omnes tantum virura suspexisse , qui mature jam principum viro- rum amicitiam et amorem sibi conciliasset ? Quid minim, eum excmplum fuisse habi- tum, ad quod omnes boni se componereut ? Quo vero magis ilia viri auctoritas inva- lesceret, ipsi efleccrunt coronae honores, quibus non tantum publice omnium doctissi- mus declaratus fuerat ; sed quibus alio- rum etiam animi fuerunt acccnsi, quorum praecordla c nobiliori luto fmxerat Titan. Hi Poetam laureatum adibant et simul ita praestantissimum Literarum antistitem cogno- verunt , qui omnibus praesto esset : omnes flagrant! literarum amore imbueret : omnibus \iaiu commonstraret , qua ire oporteret, om-^ ni- O R A T I 0. 35 nlbusque ducem se atque comitcm offerret. Deniquc Petrarchae excmplum atquc aucto^ ritas eo majorem vim in acquales habuerunt, quod, ut Cato ille, diutissime scnex fuit ct in ipsa senectute prae rcliquis floruit, donee septuagcnarius libris incumbcns mortuus re- pcrtus est. (41). Et vero si temporis angustiae et vires meae sinerent, lubcns in hunc amocnissiinum campum cxspatiarer , ut Petrarcham vobis informarcm , non juvcnem corona laurea Ro- mae tempora cinctum ; sed sencra omnium laude cumulatum , opusque confcctum intuen- tern , quod ipse inceperat , eundemque nobili laetitia exsultantem , cum totam jam Ita- Mamluce ab ipso accensa videret collustratam , quac 3 paucis abhinc lustris , tcncbris jac'uerat pressa. Verum me retineo a describendo, quod sensu rnelins quam descriptione per- cipitur. Ut igitur firiem orationi imponam , ta- ils omnino Petrarch a fuit Literarum doctor , qualem voluisse Rulmkenium nobis auctor est Wyttenbachius ille (42) : cc qui et litei arum cognitionem ratione teneret et pulchiitudi- nem sensu perciperet : utramque in luccra c promeret : in venustiorum hominum princi- G 2 c 36 R A T I O. c puraque civitatis Yirorum consuetudinem pro- * duceret , ad morum elegantiam rcferret, ad iri amplissimi! sanos atque incolumcs life ades- se videamus , tibique inprimis, ampl.-Beaufor- ti, de restituta valctudine gratulamur, quae nuper afflicta, omnibus bonis curam ct mc^ turn injecerat. Vos cuncti diu felices viva- tis corpore et animo integri , cum patriae turn Academiae utilitatilws et gloriae consulenics. la 38 O R A T I 0. In vestrum , Collegae con June tissimi ! ordincor, oculos convertens , non possum qiiin magnas op- timo Deo gratias again , nullius nobis mortem esse lugendam , casque majorcs cum plures vestrum morbis gravioribus fuerint correpti. Ita clarissinmm de Brueys nobis ct Aca- demiae servatum esse perquam gaudemus , speramus autem fore , ut corporis vires ma- gis magisquc resarciantur et din accurata ejus doctrina, patriae atque discipulis pro- sit. Oordtium vero senem annis atqiie doctrina venerandum morbo etiamnunc im- pediri , quo minus nostro festo intersit , ut magnopere dolcmus , gaudemus tamen , metui , quo paucis abhinc mensibus , agitaba- tour , spcm successisse , benevolentissimum vi- rum , sanitati ita restitutum iri , ut aliis , quod semper in votis habuit , utilis , et Deo suo, quern pie coiit, gratus vivere possit. Nee minus dolernus Cl. -Heyligers ea va- letudine laborare , ut hie adesse , et vero docendi provinciam aliquantisper obire non potuerit. Quodsi Deus nostra vota rata fece- rit, dexterrimus hie Chirurgus brevi conva- iescet et salutareia artem ad summam se- R A T I 0, 59 nectutem exercebit fcliciter. Tuo cam eiem- plo exercebit Cl. Clculand , quern dubito , se- nem dicam an juvenili alacritatc virura ? sencni omnino si annorum nuiuerum attendo , vcl discipulorum provcntum, qui e tua schola prodierunt, vcl doctrinae copiam tuae et maturitatem ; juvcnem vero , si alacritatem il~ lam video et laboris coristantiam , quam om- nes ia te mirantur, ut nunquam minus te otiosum fuisse dicant , quam hoc ipso tern- pore, quo honorifico tuo otio frueris. Diu nobiscum etiain vivas , Academiae nostrae ornamentum atque immanitaiis. Haec vestra sit quoque felicitas , collegae conjunctissimi ! (]uncii ad summani usque se- nectutem, aniniis atque corporibus \igentcs, et patriae et litcris, et Palladis Trajectinaa alumnis prositis, ut prodestis cximie. Utinam vero vestram , optimi juvenes ! co- ronam perlustrans neminem desiderarem co- rum , quos , initio mci magistratus , civibus Academicis acccnsos , hoc quoque die saluta- re et hie contueri posse optaveram. Sed aliter supremo rerum humanarum ar- bitro piacuit. Sept cm cnim Academiae cives W O R A T I 0. Ingcmus , immatura nobis inorte cssc crept 6s : Jacobum Yerhoef, Adrianum van Epen Mid- dclhovcn una cum fratrc Micbacle , Gerardo , Jacobum , Abrahamura Uytenhage de Mist , Petrum de Rijk , Joannem , Gisbertum Yollc- brecht, ct nuperrime Georgium , Joannem Klint, quorum alii literarum curriculum vix ingressi , alii longius provccti , alii fmem jam spectantes , trisli nobis documento fuerunt , mortem onixri aetati csse communem , et vcstram inprimis plures mortis casns habere. De sin- gulis hoc loco praedicare , etianisi temporis an- gustiae sinerent , supervacaneum foret : vos enim in commilitonibus dijudicandis raro erra- re soletis. Qua auleni caritate dilecta ilia capita fueritis amplexi, quo loco optimos il- los juv cries habueritis , non tantum luctus indiciis , sed justis etiam , quantum potuistis > exsequiis , ipsi satis indicastis : efc vero , ubi opus erat, palam fecistis, luctuai vcstrum vcre esse humanum , non magis ad dolen- dum , quam ad consoiandum et cognatis liberalitate vestra succurrendum paratum. . Sed a tristibus ad laetiora veniamus. Aca- ia ? per hunc annum , et civiurn num-ero aue- R A T I 0. 41 aurla fuit , c! , cum moribus longe plurimo- rum alumnorum ad cultum atquc humanita- tern compositis , turn industria atquc discendi ardore lactissime floruit. Vultisnc documen^ ta A. A? Juvcncs illos intucmini, quos in eo sum , ut rcgiis industriae pracmiis orncm : quali quoque praemio civis noster Petrtis van Galen, hoc item anno, in Acadcmia Leodiensi , dignus fnit judicatus. Legite doc- tas illas commentationcs in variis disciplina- nun generibus , ita ab alumnis nostris con- scriptas et propugnatas, ut suminos cos ho- nores vel in Thcologia , vel in Jurispruden- tia , vel in artc Medica , vel in Literis , me- rito suo consecutos esse , omnes fateantur. Tcstes quoque disputandi sint excrcitationes ad ingenium acucndnm jndiciumque firman- dum institutae , quibus pliires, hoc anno, ita usi sunt, ut simul eas ad artern perspicue, suavitcr et gra viler dicendi scribendique ac- commodarent. Quod vero ad inoruni cul- tum et urbanitatcm attiuet , hujus rei nudius tertius habuhnus documentum inusicum, om- ni probationc dialeclica ma jus (43). Ne- . 41 R A T I 0. Neque in prosperis Academiae recensendis praetermittenda doctrinarura in hac Musa- rum sede adminicula, quae cum aucta fuere ct amplificata, turn ad suos usus rite adhi- bentur. Locus, chymicis destinatus laboribus et institutionibus , novo instrumentorum appa- ratu licet j hoc anno noa auctus , optima tamen docendae et chymicae et arti phar- maceuticae inservit. In Museo Zoologico, vertebrata, quae di- cuntur , animalia , in aptissimis scriniis dis- posita sunt. Fuit autern illorum numerus quam maxime auctus, et avibus e locuple- tissimo Museo Rayano comparatis , et plu- ribus exemplis , commutatione facta , e mu- seo regio acceptis, quibus scrinia ita sunt repleta, ut pisces bene multi et plurima conchylia , aliaque animalia invertebrata minus commode vel prorsus non exponi possint. His igitur ut congruus brevi locus paretur, quam maxinie est optandura. Museum mineralogicum usibus magis ma- gis- R \ T I 0. gisqiic inservirc ct speciminum numcro au- gii pcrgit : suiit enim specimina oryctognos- tica, justo ordine sccundum systemata viro rum Clarissimorum Hauy et Lconhard dis- posita , et quac ad Geognosiam pertinent , hoc anno admodum aucta , facili quoque conspec- tiri atque usui adaptata. Musaei anatomic!, quae specimina in de- scriptione typis descripta, rcccrisenlur om- nia supersunt Integra, quibus Cl. Bleuland quatuordecim nova addidit, exquisita ilia et dignissima , quibus locus in hac collectio- ne assignaretur. Praetcrea ad comparatae anatomiae partem , accesserunt duo crania , altcrum tigridis regiae Bengalensis, alterum panterae Icopardi , et arida eaque anatomica compagcs piscis rarioi is , siluri scilicet gla~ nis. Utrumque autem cranium Bleulandus munificentiae viri nobilissimi van Zuylen van Nyevelt rcfert acceptura. Nosocomium etiani Suermanni et Wolter- beekii cura Medicinae studiosis , egregias op- portunitates praebet , in arte salutari , qua late patet, exercenda pericula faciendi. Quo ma- ^is Cl. Medici sperant , fore , ut brevi ipsum ae- di- 44 R A T I O. diliciurn, in quo acgroti ab Acadcmiae Doc- toribus curantur , ad hodiernam artis ratio- nem accommodetur. Hortus Botanicus nulla, hoc armo, cepit detrimenta et contincnter plantarum seininum numero augetur, commutandis maxirne nos- tris cum alicnis , quac sivc in patria seu ali- bi , ut in horto Pai isiensi , Bonensi ct Mo- nasteriensi habentur. Astronomorum specula apfa et pretioso in- strumentorum apparatu iastructa , accuratae et promtae siderum conteniplationi inscrvit egregie. Physicorum vero invStrumentoram appara- tus , ut admodum locuples , quotannis auge- tur et brevi augebitur insigniter munificcntia ilia , qua nuper hujus urbis magistratus Mollio nostro fecere potestatem, ipsorum sumtibus nova comparand! : qua quidem munificentia , Vir Cl. non nisi partim adhuc usus cst, recte statnens , non nisi ea acquirenda , quae tanta liberalitate digna sint ejusque moni- menta perpetua. Aucta denuo Bibliolheca est praestantium librorum subsidiis, el quo ejus usus faci- lior R A T I O. 45 lior efliciatur, catalogus sccundum litcrarum ordincm digestus , typis exprimi cocptus est. Deniquc non possum , quin amplissimo hujus urbis Consuli gratias agam , qui om- ni cura id agit , ut , in suo magistrate ur- bano, istiusmodi efficiantur et constituantur negotia , quae Academiae utilia , novis do- cuinentis palam faciant , urbis Rheno-Tra- jectinae magistratibus , cordi esse nostrae Aca- iiiiae florera atque utilitatera. Tcmpus vocat ct vero animus gestit , ut sua- vissimam hodiernae provinciae partcm expleam ct Regis nomine , praemia tradam , quae a dis- ciplinamm ordinibus , in certamine literario victoribus addicta sunt. Vos igitur generosis- simi juvenes! veram gloriae \iam estis secu- ti, quam modo Petrarchae cxemplo indi- cavi. Difficilis nonnullis victoria fuit; sed eo nobilior , quo animosiores fortioresque adversarii fuenint , qui vobis palmam prae- ripere niterentur. Verum ipsi audiatis quid singuli ordines de eiitu certaminis instituti referant. Or- 4d R A T I O. Ordinis .Liierarii judicium hu)u$ est argument i : Quamvis sex acceperimus responsa ad quaestionem , anno superiore , a nostro ordine propositam de siiblimi tempestatis descrip- tione , quae Psalmo XXIX. continetur : quara- yis etiam hae commentationes singulae suas habeant laudes ; haud difficile crat judicatu , esse inter eas, quae cum aemulis suis cora- paratae, de palma minus feliciter conten- derent. Omnium ergo minima visa est dis- putatio , quae ad nos pervenit ordine tertia , Feithii verbis insignita : Hij school zijn pijlen uit rell. Ejus praefatio aliquam prae se fert historiam literariam interpretationis, quae Psalmo XXIX. obtigit, sed et mancam illam neque cum quaestionis consilio conve- nientem. Explicatio carminis partim satis hona est, melior saltern, quam separatae animadversiones : Latina autem dictio minus proba ac subinde sordida. . Aliquanto commendabilior est disputatio prima, cui symbolum: Fed, quae potui , quae R A T I O. 47 quac magnam habct impensi laboris laudem , sed minutam fere dcmonstrat in parte criti~ ca scdulitatem. Caret concinnitate ac per- multa continet a proposito alicna. Latinitas baud mala quidcm cst universe, nee ta- men ubivis aeque laudabilis. Majorcm habet dictionis bonitatem coramen- tatio quinta , cui sententia adscripta : A/oca Jb el xxTaAafiu', sed judicii laudem baud adeo mag- nam. In observationibus , quas praemisit auc- tor , non satis convenienter rerum tractandarum naturae , de Davidis vita atque indole disse- ruit : in locorum autem situ describcndo doc- te magis quam apte disputavit. In carminis deriique explicatione laudabilem diligentiam nobis probavit, licet optimis, quae sup- petebant , subsidiis non satis usus sit. Tiibus hisce disputationibus , longe ex- cellit sexta , hoc lemmate distincta : Monte decurrens velut amnis rell. , quae si Ope- ris amplitudine aestimetur ut et dictionis bonitate atque elegantia, ceteris omnibus praestabilior censenda sit. Sed nimia est auctoris in disserendo ubertas et luxuries. Beue ille rcspondit ad quaestionem propo- si- 48 Q R A f I O. sitam , verumtamen in perquam laudabili res- ponse, modum non tenuit ct plerumque ni- mis divagatus est. Excursus habet quam plurimos , qui , si seorsim spectcntur , singu- li magnain probant cximiamque ingenii prae- stantiam , sed si quaestionis propositum at- tendatur, non satis idonei sunt aut oppor- tuni. Omnium vero commentationum optimae vi- sae sunt secunda et quarta, quarum illaPauli verbis inscripta: whw te TO fybova-Qau ev KQLh$\ haec autem Quinctiliani illis: quare fructum studiorum rel. In utraque enim cernitur lucidus ordo, quamvis diversus. In utraque elucet et non vulgare judicium , et inagna industria, et singularis quaedam Poc- seos ac linguae Hebraicae peritia. Ab utro- que auctore prudenter , etsi modo nonnihil dissimili, idonea subsidia adhibita sunt, et utriusque dictio universe bona. Si quid vero animadvertendum est discriminis , se- cundae disputationis auctor, mira quadam grataque se commendat simplicitate ; et, qui alteram con fecit , aliqua saepe, emi- net elegantia et tali ingenii luxurie ^ quails ibi R A T I 0. 49 ibi quoquc admodum placet, ubi auctoris 'scntcnliam minus probandam cssc arbitreris. Quapropter, cum altcrutri auctori injuria fie- ri judicaretur, cui praemium negaretur legc proposition, sic' placuit ordini, ut par utri- qiie honor tribueretur, illi vero traderctur praemium \ cui sortium ibrtuna favisset. Proximum autem huic honori locum offcren- dum essc commentationis sextae auctori ccn- suimus. Quod ut decrevimus, secundae commentationis auctorem se nobis proba- vit Leonardus , Jacobus , Fridericiis Jans- sen : quartac Joannes , Everardus de Voogt : sextae Gerardus Molenkamp , qui singuli sunt Theologiae in 'Acad. Rheno-Trajectina Stu- diosi. Ei autem , qucm priiiio loto memora- vimus aurcum praemium sortiendo contigit. : Vos igitur hue simul escenditc optimi Jans- sen et dc Voogt ! Vos ciiim a mhos victores lacto aninio rcnunciavi, et duo item praemia liabco , scd'imum auro , alterum charta con- stans. Veruni par utrique honos ; honos autem auro ccnsctur ncc charta. Macli -po- tius vcslra -virtute sitis et mcritis. Altcri vestruui aurcum hocce , alteri hoc cliarla- D ccuin so o R A T i o. :g ccum ponigo praemium : neutri vero mate- ries spectanda praemii : ad ipsurn praemium attendendum est, progrcssuum vestrorum me- ritorumque documentum. Neque tu , dilectissime Molenkamp ! hinc in- ornatus abibis. Audivisti ordinis Literarii de tua commentatione Judicium et in eote fuisse, ut palmam caperes. Hoc igitur instrumento ? quod tibi publice trado , aliis ita sis commendatus , ut nos dudum te spectatum dileximus discipulum. Ordinis Theologici Judicium ita se habet : Theologorum ordo certamen indixerat lite- rarium , quo de lege sive consuetudine quae - rebatur, qua in reformatis Belgii ecclesiis, jubentur antistites identidem, instante sacrae coenae celebratione , singulos sodales in eo- rum aedibus convenire, ad sacrum epulum invitare et de usu ejus legitimo monere." Ad quam quaestionem unam tantum accepit commentatationem , quae symbolum adscrip- tum habet: Historia sapientiae magistra: quam disputationem aureo praemio conde- co O R A T I 0. 51 corandam cssc censuerunt Theologi, cujus- que auctorcm , rcsignata scidula ct disquisi- tionc rite instituta , dcclararunt , Guiliclmum , Ghristianum , Slingerland Conradi Thcol. in Acad. Rhcno-Trajcctina Studiosum. Itaque tu ornatissime Conradi ! pracmium tibi addictum accipe et quemadmodum ho- dic tc dignissimum praestitisti Theologiac Studiosum , ita aliquando sis Ecclcsiae Chris- tianae ornamentum. Jureconsultorum judicium his verbis est conceptum : Ad anno 1827 ab ordine J. ctorum pro- positam dc dote et jure dotium apud Ro- manos historicam disquisitioncm , tres obla- tae sunt commentationes. Piima distinguc- batur hoc dicto : Sperare licet timenli ; quae disquisitio multa praebet diligentiae et et jurisperitiae indicia, quibus ejus scrip- tor se ordini J, ctorum , reddidit commen- datissimutn; sed cum in aliis, turn in his- torica inprimis disquisitione inferior est ae- mulisjneque etiam scrip tori ordo rerum trac- tandarum , quern secutus est , valde prodest. D 2 52 R ATI O, Duarum rcliquarum , altera commcntatio his crat vcrbis inscripta : Dos est magna pa- rentium virtus : altera : Dotium caussa sem- per rell. Binac hae commentationes placue- runt ordini universe; sed neutra potuit pro- bari omni numero perfecta: quin difficilli- mum videbatur judicatu, utra esset alteri. praefcrenda: quae cnim ordo animadverteret ,, vel in utraque inveniebantur paria , pracci- pue in rerum tractandanim defectu et fon- tibus non consultis ad argumentum utilibus, \el in dispari utriusque merito. Laus uni inprimis tribuenda in nonnullis , multum im- minuebatur praestantia epnim, quac in aliis partibus in altera disquisitionc habebantur meliora. Cum ergo videretur , cuique eo- rum , si concertatorem neuter habuisset , praeiaium tribui posse ? utrumque laudibus et meritis parem judicavit ordo J. ctorum. Apertis scidulis prioris disquisitionis auc- tor apparuit, Guilielmus van Lynden Juris in Acad. Rheno-Trajectina Candidatus; al- terius vero, Adrianus, Hendricus van der Kemp, Juris in Acad. Lugduno-Batava Can- didatus. Ducta sorte praemium cessit R A T I O. 53 ri, secundo vcro paris honoris tcstimonium dandum censuit J. ctorum ordo. Utcrque in- quisitionc instituta , suae se commentatio- nis auctorcm essc abunde probavit. Vos item ambo acccdatis pracstantissimi juve- ncs ! Ulinam , vcstro cxcmplo , semper non nisi studiorum ct vcri honoris conccrtatio inter nostrarum Academiarum civcs obtincat. Si- mul stadium estis ingrcssi et simul pcrvenis- tis ad calcem. Uterque igitur victor; utri- quc par habcndus honos : et vero parem utrique tribuiraus; cujus judicii, libi, dilecte Lyndcni! numus ille aureus: tibi vero orna- tissimc van dcr Kemp , charta ilia , aui i in- star habenda , docurnento csto. Vix praemia distribni , et ecce novorum rcportandorum omnibus ofiertur opportuni- las. Deiuio eniiu vobis proponuntur quae- stiones, ad quas si rite rcspondcrilis , idem vos manebit honos , quo commilitoncs jam vidctis ornatos. Has igitur quaestiones jam vobis recitabo.. Qu AE- $4 RATIO, QUAESTIO MECHANIC A. Exponautur atquc exeraplis illustrentur me- thodi , quibus linearum , superficierura , atque corporum centra gravitatis calculo definian- tur. QUAESTIO CHYMICO-OECONOMICA. Quaeritur Analysis Ch} mica comparata car- nis bovinae , vitulinae , ovinae et porcinac , ut inde efficiatur, quaenam praecepta in sin- gulis his carnibus , sive integris , sive ilia-* mm extracto , diu , atque etiam per itiner^ Ipnga, conservandis , sequenda. Probetur , doctririafii Christiauam , sanae ratio/us de Deo rebusque diviuis dci- creta pure traderet, divina auctoritate con- finnaret , varia ratione illustraret , ad homi-* ncs consolandos emendandosque adhiberet 5 RATIO. 55 atquc ad pcrmultorum notitiam propagaret ; t Theologiae , quac dicitur , Naturali vai- dc profuissc, ct vcro de gcnere huniano, hoc qupquc nomine, uptime mcruisse. QlTAESTiq JUHIDICA. Quacrilur, qua ratione fiat, ut secundum Naturae jus , ex pacto , nulla accedente prae- atatione , jus et obligatio pcrfecta oriantur. Ad quam quaestionem ita respondeatur , ut, paucis ante dcclarata pacti natura, turn praecipua scriptorura de hac juris et obli- gationis perfectae caussa et fundaraento sen- tentiae explicentur et disquirantur , ac tan- dem, quid verius videatur argumentis. prol?a- bilibus doceatur. OUAESTIO ME D1C A. Succincte enarrentur praecipua Recentio- inm experimcnta Cl. Bell, Ma gen die, Eschricht, Schops et Bellingcri de actione nervi Olfaciorii , Trigemini et Fa- cialis , ncc non de utriusque radicis nervo- Turn spinalium off.cio ; ut denique e tlispu- Hh 56 O R A T I 0. tatis concludatur, quaenam probabiliter sit aclio horum nervorum. QUAESTIO LlTERARlA. Disputatio de Platonis Phaedone , qua primum sermones Socratis cum amicis bre- vitcr, scd tamcn apte ct ex dialog! ratibne enarrentur: turn petantur inde et explicen- tur , quac ad animi immortalitatem proban- dam prolata sunt argumenta: tandem quae sit corum argumentorum in Philosophia theo- retica vis et auctoritas , efficiatur. His solennibus pcractis , unurn superest , ut Academiae magistratum in sueccssorein conferam , qui mihi Regis decreto datus est. Itaque , te Cl. Kops ! hujus Academiae Recto- rem , in proximum annum , dico , renuncio , proclamo. Tu igitur , Vir magnifice ! hunc ti- bi destinatum locum occupa, et hpnorifico tuo muncrc tarn fcliciter iungerc , ut illud O R A T I 0. 57 depositurus , quac ego hodie, cadcm tu quoquc profitcri possis , fasces nullam ha- Imisse molcstiam et, te Rectore , Acadcmiam lilicrio-Trajectinam laete flomisse. Ita faxit Deus Optirnus Mayimusf ^ CO Aft, A^ AN- AMOTATIO AD ORATIONEM. (1) In Oratione pro M. Coelio, c. 31. (2) Vid. Plutarchus in Bruto 9 p. 986. D. Cs) Vid* Petrarchae Epist. de rebus familiaribus , IV. i. Opp. p. 624. Edit. Basiliensis. annii58i. (4) De rebus famil. Epp. VIII. 3. p. 692. (5) De contemtu mundi , p. 355. (6) Rerum senilium 9 XV. i. p. 948. (7) De rebus famil. Epist. III. 18. et Epist. ad viros illustres, p. 708. (8) De rebus famil. Epist. VI. 2. p. 657. (9) De rebus famil. IV. 10. p. 637. (10) De ignorantia sui , p. 1052. (n) Ibidem. (12) Rerum senil. I. 6. et VIIL 8. p. 747 et 843- (13) Rerum senil. XIII. p. 937, (14) Tusc. Quaest. III. a. ANNOTATIO AD ORATIONEM. 59 (15) Epist. L 17- 4i- (16) Rerum senil. XVL 2. p. 967. et de con- temtu mundi, p. 357* (17) De rebus famil. Epist. I. 6. p. 579. (18) Vid, Leibnitius in introd. in scriptores Brunsv. . 63. (19) Vid. Petrarcha de rebus fam. Epp. I. 6. 9. n. p. 579. 584. 585. et . V. n. et 12. p. 650. (20) Vid. Rcrura senil. XV. i. p. 946 et 94.7. (21) Vid.R erum senil 1. 1. (22) Vid. Rerum senil. 1. c. p. 948. (23) Operum II. p. 482. (24) Vid. Petrarcha apud Mehum , p. 292. (25) E. g. M. Terentii Varronis , et Ciceronis librum de Gloria. (26) Vid. Epistolae ad viros illustres, p. 705. (27) Vid. Rerum senil. VI. 2. p. 807. et in primis Variarum Epistolarum , ep. 20. p. 999, (28) Vid. de remediis utriusque fortunae dial. 43* ? 42. (29) Vid. Bocatius de Genealogia Deorum XV. 7 P. 392. edit. Basil, a. 1532. GO> Vid. Petrarcha apud de Sade in opere , cui tkulus est : Memoires pour la vie de Francois Pe- trarque II. p. 617. (31) Vid. Variarum Epist. 1. 1. p. 999. (32) Vid. Petrarchae opera , p. 966. (33) <5o ANNOTATIO AD ORATIONEM. (33) Vid Joannes Vives de caussa comiptae Art. IV. p. 401. quern citat Meinersius in libro , qui inscribitur : Historische Vergleichung der Sit- ten rell. III. p. 122. C34) Vid. Petrarcha de ignorantia sui , p. 1054. (35) Vid. Meiners loco citato, III. 128. (36) Vid. Petrarcha de rebus sen. VII. i. p. 811. (37) In libro de ignorantia sui, p. 1039. (38) Ibidem. (39) Loco citato, p. 1052. (40) Vid. Colucii Epist. Vol, II. p. 51. (41^ Vid. Guinguene' Hist. Liter. Vol. II. p. 432. (42) In vita Davidis Ruhnkenii, p. 90. (43) Die 24 m. Martii A 1828. complures nostrae Academiae alumni festum musicum celebra- runt quinquennale : ad quod cum praeter praccep- tores, civium etiam et Inprimis matronarum puel- larumque florem invitassent; cuncti dubii haese- runt, utrum magis concentus musici praestantiam , an pulchri sensum et elegantiam interiore odei dispositione atque ornatu spectabilem , an vero ur- banam iuvenum humanhatem laudarent, qui in hujus festi celeb ratione germanos se Minervae at- quc Apollinis cultorcs praestitissent. LEONARDI JOANNIS FREDERICI IN ACAD RHENO-TRAJECT. LITT. HUM. CAND. ET THEOL. RESPONSIO AD QUAESTIONEM LITERARIAMj AB ORD INE PHILOSOPHIAE f HEORETICAE ET LITERA-J RUM HUMANIORUM PROPOSITAM: $, Ita eocponatur magnified vehement is fimae tempes- tans defer iptlo > quae Pfalmo XXIX. contlnetur^ ut Hebralcae et Linguae et Poefeos Idonea habea- tur ratio, utque fitus locorum, quantum opus 3, fit, et componendl carmlnis opportunitas atteti* dantur. " Quae , pariter ac JOANNIS EVERARDI DE Vooof ad eandem quae'stionem responfio , praemio digna judicas- ta , fortibus jactis , attreum reportavit nummum. XK'MV $ TO fyhOVffQiXl SV PAULUS. PRAEFATlOi JL oefis Hebraeorum quantopere a nostra poS- fi differat, in linguae, morum, culcusque dis- crimine obfervare' licet. Hebraei enim , alia tem- pora viventes, aliam cogicandi, fentiendi fenfa* que exprimendi rationem fequebantur. Alia coeli aerisque temperies, alia regionis flicies fenfibus eorum obverfabatur ; aliae religionis notitiae animis eorum eranc infixae. Affectibus etiam agitabantur vehementioribus , atque vivir diore gaudebant phantafiae vi. Hinc quod ppe- feos Hebraicae indoles et forma a nostra Ion- gisfime distant. - Et tamen nescio , quam vehe- menter nos capiant divina ilia He -aeorum car- mina; qua fancta voluptate nos afficiat fimplex quidem et rudior ilia, fed vitae Integra, fed A a fin. 4 PRAEFATIO. fincera , fublimibusque fenfibus inftructa ipforuitl Mufa! Si quam unquam , Hebraeorum fane poefin , Deum inter et homines habeamus oportet coe- lestem quad internuntiam. Verfatur nimirum in rebus five divinis five humanis eo modo celebran- dis , quo coelum conjungit et terram. Nam , cum Deum celebrat orfiniufii rerum potentisfimum dominum ac moderatorem, eo ip- fo celebrando, hominem ad Deum facile ad- ducit. Cumque rerum feu phaenomenorum terres- trium laudes extollit , altius ascendit , ipfum- que hominem fupra mortalia pot^st evehere. Quam majestatem frustra quaesieris in aliarum gentium antiquarum poefi. Hanc autem fublimitatem ea maxinie He- braeorum carmina fpirant, quae in magnifiers rerum naturae fpectaculis depingendis verfantur. lis enim carminibus poetae elatos illos omnes infuderunt fenfus, quibus ipfi intus calescebant et commovebantur. Atque haec nobis reputantibus , et Jobeidis auctor et Davides animum fubeunt inprimis ; quo- rum carmina hujus generis fi perpendimus, ne- cesfe est confiteamur: Est Deus in nobis , agitante cakscimus illo! In PRAEFATIO. > In hiscc autem carminibus divinum illud eo fcndmus facilius , quod naturae ilia fpectacula ctiam nunc nostris fenfibus patent. Sublimita- tis fenfus in nostra inest natura ! Hinc dulce est vincufum, quo cum iis ipfis carminibus co- pulamur ;ut cum poetis velut concinere gestiamus. Hoc (i quo alio , turn eo maxime tempore; expertus sum , qno eximium illud Davidis car- men proxime lustrare ftudui, quod verfatur in omnium gravisfimo naturae fpectaculo celebrando. Nobilisfima enim Facultas Literarf^ Rheno-Trajectina me hac Quaestione a4 decurrendum propofitnm fpatium allicuerat: Ita exponatur magnifica vehementisfi- mae tempestatis descriptio , quae Pfalmo , 9 XXIX. continetur, ut Hebraicae et Lin- guae et Poefeos idonea habeatur ratio , utque fitus locorum , quantum opus fit , et coinponendi carminis opportunitas at- tendantur." Ecquis tiro vocibus Magistrorum leniter ad- hortantium obftreperet ? Ecquis jtivenis ftudia animi fui abjuraret dilecta ? Quis fibi ipfe fua- visfima oblectamenta , uberrimosque et utilis- fimos eriperet fructus ? Quae cum exfpecta- re Or rRAE^ATIO. re aulbs fuisfem , uberiora jam inde in me emo lumenta redundasfe, fummopere laetor. In respondendo autem fimplicisfime procedere cupiens, earn fere viam fecutus fum, quam ipfa Quaestionis indoles ostendere videbatur; ut pri- mum Linguae, turn Poefeos rationem haberem; in priore autem parte oppommitatem quoque componendi carminis, atque locorum, quantum opus videretur, fitum attenderem : in altera par- te poeticas carminis virtutes enucleare , ipfamque adeo tempestatis defcriptionem exponere cona- rer. Quae quomodo mihi fuccesferint , penes Vos Csto judicium,Viri Clarisfime! CAR- CARMINIS COMPONENDI OPPORTUNITAS. Jin vetustis Hebraicae poefeos monumentis tractandis, omnium prima nobis quaestio occur- rit de opportunitate , qua fuerinc compofita. Neque haec quaestio Temper , ob fummam carmi- num antiquitatem , documentoramque histori- corum penuriam , facilis explicatu est. Attamen eo magis attendenda est eadem, quo plus lucis ex opportunitate , five certo feu probabiliter conftituta, in carminum redundat intelligentiam. Et in iis quidem carminibus , quae generalia argumenta continent, parum refert plerumque, utrum eorum opportunitatem definite detegere queamus, nee ne (i). Quorum vero indoles plane fingularis est, et quibus praefens poeta- rum conditio anfani dedisfe videmr, in eorum opportunitatem tanto diligentius inquirendum est, quan- (i) Cwjus generis exemplum est Pfalmus I. 8 COMMENT A TIQ quanto conftat certius, hujus opportunitads cog? nitionem ad bene percipiendas garminum dictip- nes atque imagines, totamque eorum rationem recce intelligendum fummopere conducere. Hujc carminum generi cum nostrum videa- tur annumerandtim , omni iludio nitaraur neces- fe est, ut,* quoad ejus fieri posfit, componendj carminis opportunitatem rice conftituamus. Quandoquidem vero in hocce carmine, aeque atque in aliis pluribus, testimonium historicum defideratur ad earn opportunitatem reperiun- dam, nihil aliud fuppetit, nifi ut ipfum carmen accurate infpiciamus , ex eoque quid probabili- ter hac in caufa colligi posfit, fedulo indage-? mus. Continetnimirum, quod extota carminis ratione luculenter patet , defcriptionem tempestatis vehe- mentisfimae. Hujusmodi ergo tempestatem, qualis in carmine defcribitnr, carminis ipfius conficiendi primariam anfam dedisfe , nulii dubitamus. De- fcriptionem enim neque fictam neque allego- ricam esfe ^ facile colligitur , cum ex naturali ordi- ne quo procedit tempestatis defcriptio, turn ex accurata ejusdem repraefen.tatione , maxime autem ex valde commoto, cum earn depingebat Poe- ta, animo. Quod igitur ad ordinem defcriptionis attinet; cetera enim clarius infra patebunt: attend! cti- pi- LlTERARIA. y pimus ad tcmpcstatis curfum atque vehemen^ dam. Ex Mari Mediterranco exoritur ea; fuper hoc enim mare horrendo modo primum intonat (i); Libanum petit deinceps, in quern montem gra- visfime faevic (2); ac tandem, cum fulmini- bus imbribusque conjuncta, ad auftrum Palae-< ftinae proficiscitur ; Arabiae deferto ilragem ilr latura maximum (3)* Ex quibus efficimus, tempestatis hujus curfum cum fitu regionis prorfus con venire. Et conftat quoque, hujusmodi via tempestates procedere Palaeftinenfes. Imbres enim , qui cum tempestatibus plerumque funt conjuncti (4), e Mari Mediterraneo in Pa- l^estinam ingruunt (5). Quod documento est, ab. hacce regionis p.arte tempestates oriri folere (6). Immo vero ipfas tempestates Temper a Man's Mediterranei partibus procedere , V o 1 n e y u s di- ferte affirmavit (7). Quod (i) Vs. 3 et 4, 00 Vs. 5 et 6. (3) Vs. 7 et 8. (4) Vid. V o 1 n ey,///. Vol. I. p. 329 ec 330. edit. V. i, Gall, cette asfociationperpetuelle des images au ton. nre." (5) Vid. i Reg. XVIII. 44 ec 45. Luc. XII. 54. (6) Vid. II a finer, Obferv. de Orient e. Edit. Belg. Vol. I. p. 12 et 63. et ]. H. Pare a u V. Cl. Antiq. Ihbr. p. 62. J. 3. 7) Itin. 1. 1. p. 358 et 329, Le tonn^re *- ii esc 10 C O M M E N T A T I O Quod autem ad tempestatis defcriptae vehe- mentiam attinet , haec nihil profecto habere cen- fenda esc, quod modum excedat, fi Palaefti- nenfiura tempestatum cogitemus impetum; quern gravisfimum esfe, facri et exteri fcriptores res- timoniis fuis fatis demonftrarunt. Sic Wilier- mus Tyrenfis (i) hanc vim tempestatum vivi- disfime expresfit, cum nubes ait, atque ventos, ettonitrua fuhuinaque continua, tarn graves fudis- fe imbres, ut, ii quando homines iis plane ob- ruerentur, vix quemquam fuperftitem fore pu- taret. - Eadem ratione Muhammedesde tern- pestatibus , quales in Arabia , Palaeflinae proxima , esfe folent, locutus est ,cum diceret: Homines digitos fuos in auribus ponunt propter toni- truum fragores metu mortis; tantaque est ful- gurum vis, ut parum abfit, quin vifum lumina- que mortalium auferant C 2 )" Non itaque mirum videri potest, Davidem , in rerum natura depingenda adrnirabilem Poetam, hor- ,. encore remarquable qu'fl ne vient jaraais des par. ,, ties du continent; mais de celles dela Mer: c'esttou* ,, jours de la Medicerrande que les orages arrivent fur le Delta et la Syne." (1) Cesfa Dei per Francos j^p. 849, (2) Cor. II. 18,19. Vid. C. B. Michaelis in Poc tii Comment*, theolog. P. III. p. 46 fqq. L I T E R A R I A. il horribile hujusmodi fpectaculum naturae car- mine celebrasfe; cujus fpectaculi vim eum per* fenfisfe, cuique carmen legenti facile patebit. Qua vero vitae actatc hanc tempestatem de- cripferit, accurate definiri non potest. Videtur ad virilem jam accesfisfe aetatem, regiaque ma- jestate potitus fuisfe. Senfuum enim hujus car- minis gravitas atque majestas huic ejus aetati optime congruunt. (i) Ac regia demum majestate accepta rectc Prin- cipes adhortari potuit(vs, lets.) ut Jehovam ve- nerarentur; prouti Israeliticas tribus admonebat, eadem fere formula ufus i Chronic. XVI. 28, 29: quo quidem tempore regia potestate jam erat ornatus. Quo autem anni tempore accident haecce tern- pestas , etiamfi esfet cognitum , nostra non mag- ni interesfet. Hoc fhltem affirmari potest , ra- risfime in Palaestina tempestates obtinere media aestate , hicme vero et redeunte vere , omnium crcberrime. (2) Quod (1) Cf. Muntinghe, Bibl. Hist. hum. Vol. VI. p. 45. Toen hij den croon beftegen had naraen (zl> ne gediehten) doorgaands meer van den toon der hoo- ge Ode aan." (2) Cf. Volney, 'Op. CV/., Vol. I. p. 345. et Pa- re a u, V. C I. in Antiq* Hebr. defer if*, p. 63* ta COMMENTATIO Quod ad locum attinet, in quo carmen hoc- ce compofuerit Poeta, de eo non fatis conftat. Est conjectura, ex qua Davides praesens fue- rit in Aede facra , cum ea oriretur tempestas ; atque , dum Levitae ec Sacerdotes lacris fuis muneribus fungebantur, ita permoveretur , ut media in tempestate hocce carmen compofue^ rit. Est alia , quae Davidem non quidem in Aede facra , fed in loco quodam prope Hierofolymam fuisfe cenfet, ubi libere tempestatem contem- platus et ita affectus fuerit atque agitatus, uc ilatim, pleno de animo, hos verfus eflfuderit. Quod ad priorem attinet conjecturam; haec primo obtutu fatis videatur commendabilis, ec originem forte duxisfe ex verfus primi voca- bulis D^N"JD filti Prindpum : quibus ch Palmius Levitarum etSacerdotum Principes in- telligit Ci). Id maxime efficere ftuduit e ver- \n&.yestitus fanctus (vs. 2.)^ q uo Levitae et Sacerdotes erant induti. Cumque facri hi mi- nistri quotidie fuerint in Sanctuario, fua munera obeuntes, Davides fingiposfiteos faeviente tempes- tate in illo locoalloqui; inprimis cum vs. 8. canit: Dum (l) Vid. ejus opusculura: Eenige Ikderen van Vid etc. p.. 28. Lugd. Bat L I T E R A R I A. 13 Dum in ip fius templo quisque dicit: gloria F Verum enimvero ipfis vocabulis D>b&T^3> de qui- bus infra agendi locus eric, Sacerdotes etLevitae non videntur innui. Vestitus autem fanctus 9 quo induti Jehovam adorare jubentur Principes, apte quidem in Le- vitas ec Sacerdotes quadrat (i); magis vero car- minis laudi confulere nobis videmur , fi haec verba de Proceribus quibuscunque Israelita* rum* five tribuum Principibus, dicta cenfeamus^ quibus ceteroquin vestitus fanctus non erat proprius. Sic vero demum fumma vis erit in tota allocutione , fi Principes till dicantur , facerdotum ad inftar, Jehovam in fancto yes- titu venerari: dum contra Poeta Ley it as et Sacerdotes, illo Temper vestitu utentes, minus apte ea formula allocutus fuisfet. Atque hoc inde etiam videtur magis probabile, quod in locis parallelis, fimilique contexta oratione, for- mula eadem metaphorica populi tribus (2) , ipfe* que populus ad Deum venerandum excitantur (3). Neque fane negligenda est haec carminis ip- fius ratio , quae inprimis favet nostrae fententiae. Vix (ij Vld. 2 Chron. XX. 21. coll. Exod. XL. 13. (a) I Chron. XVI. 28, 29. coll. Pf. XCVI. 7-9. (3) Pf* CX, 3. 14 COMMEKTATIO Vix enim efficacior esfe potest oppofitio , quam qua Prlncipes opponuntur Jehovae y omnium fummo Principi; quem ut venerabundi in fane- to vesticu adorent, Principes terrestres graviter admonentur. Quae quidem oppofitio vel exi- gua vel nulla esfe videatur, fi Levitae intelli- gantur atque Sacerdotes , facro Jehovae ministe- rio femper dicati. Si autem Davides fingeretur in Aede facra fuisfe, cum hocce carmen com- poneret, nescio an ipfum Sanctuarii nomen,cum pronomine illo conjunctum (vs. 8.)> langueac quodammodo: Dum in ipfius fanctuario quisque dicit : gloria ! Atque turn etiam Poeta his ipfis verbis rem narrasfet baud valde novam ac memorabilem. Si ipfe in aede facra praefens fuisfec, multo dixisfec efficacius : Dum hi omnes in hoc fanctuario , cet. Nunc vero remotius esfe videtur: dum in ipfius Aede far a quisque dicit: gloria (ij! Praeter- ea (i) Neque hoc verfu Davides aliquam ministrorum facrorum mentionem fecit; itaque ex eo efficere non posfumus, eum Sacerdoces ec Levitas alloqui. LlTERARIA* 15 Sanctuarii parietibus circumcirca inclufus, at- facviente tempcstatc (i), nimis fuisfet dis- tractus Poeka, quam IK hoc ipfo in loco tales verfus effunderet, et hoc ipfo tempescatis tern- pore tempestatcm defcriberet (2). Ignoscatur, me hie longius exfpatiatum esfe; etenim fumma opinionis dignitas verique reve- rencia tamdiu me detinuerunr. Altera, quam attulimus, conjectura majori ve- ri fimilitudine fe commendat, dummodo ita ac- cipiatur, uc certo definitus locus, in quo fue- rit Poeta, non conftituatur; fed hunc aliquando media in tempestate haud procul ab Hierofoly- mis fuisfe remotum, opinamur, ubi totum ejus curfum libere contemplari, ejusque vehementiam perfentire potuerit. Quae ita ejus animum affe- ce- (1) Sonantc etiam fortasfe mufica facrorum ministro- rum. (2) Hoc enim minus est Poetarum, uc eodem tem- poris momemo, quo rebus externis afficiumur, easdem carmine celebrenc. Davides, cum tempestatem depin- geret, ejus phaenomena et effectus pernoscere debuit, quae in Sanctuario aegre perceperit. < Quae quidem phaenomena omnia eorumque efFectus, etiamfi percipe- re in Sanctuarii quodam loco potuisfet, turn demum po tuit cognoscere , cum ceinpestatis exitum vidisfet. Si autem ftatuamus, eum media in tempestate unumquem- que ejus effectum notasfe, difficulter intelligemus, quo- modo ad tantam poeTeos praestaiuiam accesferit. /ne memorantur, fitum inquirendum erit< LO- L I T E R A II 1 A. 17 . L O C O R U M SITUS. > ..' .::sq :u r . , ci Cicrae gcographiae cognicio ncccsiario requiritur ad explicandam Hebraeorum Hifto- riam, ita ad eorum Poefm dijudicandam per- quam fruccuofa est. Neque eaim tantummodo poplis Hebraica natural! vinculo conjungitur cum ipfius gcntis hifloria, verum eriara Hebraei poctae in carminibus fuis faepius loca adduxerunc, quibus ipfi baud parum efficaciae videntur tri- hmisfe, quaeque ad affectus eorum concitandos fummopere compofita erant. Unde quoque haec ipfii fuminam vim habuerunt in carminum in- dolem ut ec in imagines ab auccoribus ufurpatas. Hoc cum in nostro eciam carmine obdnueric, eatefius fitus locorurh nobis explorandus est, quatenus ex ea carminis ipfius ratio illustrari potest. Igitur hanc in rem primum ,de Li- bano, deinde de aliis locis in hoc Carmine memoratis agendum erir. : B Li- F& C ' M M E N T A T I O LIB-ANUS. Libanl cacumina nivibus obducta funt, unde Libanl nomen videtur accepisfe , quod ab al- bedine (Jerivandum est. (i) Est longisfimus acque altisfimus raoncium tractus, valle intermedia ica diftinctus, ut pars ejus occidental, quae est fu- perior, Lib anus, orientalis, quae inferior est, Antilibanus vocetur (2): Quae nominis ipfmsque tractus montani di- fiinctio, quamvis in Cod. Sacro nusquam ob- via fit, rite tamen tenenda est, cum quia in Alexandrina verfione occurrit (3), turn quod exteris maxime fcriptoribus folennis est. Qui itaque vero nomine Libanus appellatur at- que in ; nostro carmine innuitur (4), hunc uno con- ' (l) DJckur enlm p^*7 a p*? albusfuit.- De his- ce nivibps retulit Pococke Befchrijving van het Oos> tex t T. II. p. 154 et 169. et Shaw, If in. T. II. p. 86. edit. Traject. A. 1773. -.Van Hamelsveld, Aard* rijksk. des Bijbels , T. I. p. 288. tradit, ejns etiam hu- mum albicancem esfe* (2^ Vid. Strabo, Geogr. L. XVI. p. 754, et Bu$ f c h i n g , Niettwe Geographic , Vol. V. P. I. p. 265. (3) E. c. Deufer. I. 7. III. 25. (4) Vs. 5 et 6. Illud patet et ex verfione hujus Car* minis Atexandrina, et ex adjnncto nomine Sirif, qui partem quamdam Antilibani . efficit, quod deinceps elu- ces- L 1 T fc R A R 1 A. IJ Confenfu t>mncs , cc antiqui ct reccntiores fcrip- Cores, ad Aquiloncm Palaescinae (hum esfe ju- dicant ; ita quidem , ut pars ejus quaedara ip(i Palaestinae fuerit adfcripca. PliniuS (i) ac Sera bo (2), ncc mi- nus recentiores peregrinatores (3) , in eo ccm- fendunc, Libanum, montanura Syriae tractum f Mari Mediterraneo adjacere (4), et juxta ejus ora Aquilonem verfus longe protendi (5). Ve- rum fimul etiam ad Orientem porrigi eum , fa- ds conftat (6). Ad ejus pedes esc vallis amoe- nisfima (7) , quae inde a Mari Mediterraneo ad Orien- cescec, ec denique e Cedris vs. 5. memoratis, quibus Libanus non foluin antiquicus abundavic , fed quas etiammmc alit : qua etiam de re infra videbimus. (i) Hill .^ Nat. L. V. C. so. (a) Geogr. L, XVI. p. 754. (3) Maundrel, Pococke, Shaw, Volney, (4) S era bo accuratius tradic , eum inchoare xxr* TpiTTohiv xoti rov 0eoy ^rpocrwrrov ftXt hunc montem fuisfe fitum in Palaescinae Trans- jordanenfis feptentrionali parte , non procui a/0r* dams fontibus (4). Notabile est, hunc montem ab incerprete Sa? roaritono montem nlvis vocari (5) eodemque nomine dici Arablbus et Chaldatls , neque-hoc injuria ; tradic enim H i e r o n y m u s ( 6) , ab hoc monce, tempore aestatis, nivera deduci Tyrum; quod confirmatur tesdmonio P o c o c k i i , qui memorat, eum femjMternis nivibus obduccum esfe ( 7 > Nee veto tantum nivibus abundabat ; fed ar- boribus etiam , maxime pinis (8) , quae vel in eo ipfo , vel in confiniis ejus crescebanr. Cedros autem aluisfe eum non conftat; harum pracllan- tisfimae folummodo erant in Libano; quae alte ex- (i) a Relando allegata, (3) In defcript. Loc. Pal. (3) /finer. Vol. II. p. 124. CO Cf. Pareau, V. Cl. Antiq. Hebr. .p. 57- Nee rniramur, Schroderum in arm. MSS. ad Ant. Ht&t. Seer. I. Cap. I. . i. (latuisfe: Chcrtnonem esfe par- tern Antilibani" (5) Deuter. IV. 48. (6; In voce Aermon* (7) Vol. II. p. 124. (8) Ezec&. XXyil. 5. 24 COMMENTATIO excrescentes CO pulchreque ramJs vestitae a facris fcriptoribus tanquam arbores celebran- tur a Deo plantatae ("3). Eae una cum pinis et cypresfis erant Libani gloria (4). At haec etiam gloria fuic! Exiguo tantum numero earum reliquiae reperiuntur in planitie quadam ampla , quae est inter Libani apices altisfimos ("5). Quae autem fuperfunt, eae ftu- penda crasfitudine pollent , ob fummum , quod tulerunt, aevum. Ex tota earum forma atque specie , quae unicuique majesratem incutit , baud difficulterconjicitur, quare tantis antiquitus laudibus evectae fuerint. Inviti fane haec relinquimtis loca, in quibus tarn lubens animus noster vagatur; fed ad alia progrediendum est. C A D E S C H. In hujus loci fitu definiendo discrepant Geo- gra- (1) Vid, Jud. IX. 15. i Reg. V. 6. 2 Re. XIV. p. Pf. XCII. 13. CIV, 16 Jcf. II. 13. (2) Ezech. XVI f. 2, 22- 24. (3) E. c. Num. XXIV. 6. Pf. CIV. 16. Quia fc. fine hominum ope crescentes , cam infigni praeftantla eraine- banr. (4) Jet LX. 13. cf. XXXV. 2. (5; Pocock. Vol. IL p. 174, 175 et 176. L I T E R A R I A. fc$ graphi. Principle autem cavendum esc, ne hoc nomen confundatur cum nomine urbis cujusdam intnbu Nepthali, GpwKedesch (t^lfp) vocatur, five eciam Kedesch in Galilaea (y?jp BHj}) (t> Haec enim, et nomine (2) ec fama (3) ec fi* tus dcnique condicione , carmine nostro excluded* da est (4). Quod igimr Cadesch nostro in loco comme* moratur, cui proximum erat defertum, hoc una* nime cum antiqui , turn recentiores , terminis Pa* laescinae australibus adjacere judicant ("5). Re- centiorum autem nonnulli distinguunc Cadesahum a Cadesch -Barnea, quorum cuique alium fitum tribuunt (6> Nobis haec quidera minori cu rae . (1) yof. XIX, 37. ec XXL 30. (2) Quaravis nostrum etiam Cadesch imerdum K5f desch vocecur , e fententia Relandi. Vid. Jof. XV. 23. " C3) 'Cadesch enim, quod in nostro carmine occurrft, omnium notisfimum ac celebratisfimum erat , Num XXI. XXXIII. 36. XX. 3 , n, 12. dum alterius vix mentio- nem faciunt. (4) Memoratur fc. hoc loco defertum Cadefchi nomi- ne infignitum, de quo in tribu Nepthalitica non con- flat. (5) Num. XXXIV. 4. cf. XX. i. et Jof. XV. 3. cet. Cf. Relandi Palacst. p. 114 feqq. Bus fching, Vol. V. p. 393. et Hamelsveldi Ceogr. Vol. III. P- 357- (6) R c I a n d u s et B a c h i e n i u s. ft6 C O'.M MENTA.T.IO rae funt; baud adeo enim quaerimus urbem, fed' defertum Cadefchl. Cum tamen ipfam ur- bem habeamus veluti aditum in defertum, bre- vicer monuisfe fufficiat, eorum virorum docto- rum fententiam probabilem non videri: ac po- tius fhtueremus, duobus illis nominibus, unutn eundemque locum defignari. Scilicet ipfa haec nomina interdum permutantur (i), ec utrius- que loci fltus in ordinem redigi potest, etiam- fi alterum (hum fuisfe cenfeamus in Paranis deferto (a), alterum in deferto Tfinis Cs) Haec enim distinctio, ii accurata esfet, ubivis obtineret; verum non femper attenditur in C. S. Est igitur discrimen non in re r fed nomine pofitum (4). Dicitur praeterea urbs Cadesch fi- ta fuisfe ad extremos Edomitarum fines (5). Ex quibus recte effici posfe videtur , hanc urbem ifuisfe fitam ad extremos Palaestinae terminos au* M '{f)-Deuter. I. 2, 19 et 46. (2) Num. XIII. 26. cf. XII. \6. (3) 'Num. XXX. 3^, 37- (4) Conferri cupimus Num. XIII. 36. cum Num. XXXII. 8. etji?/. XIV. 6, 7. Quibus locis collatispatet, eosdem exploratores uno eodemque tempore ex Pa* ranis deferto, in quo Cadesch erat fita, et ex Ca- desch *- Barnea fuisfe eraisfos , acque Paranetti rediis- fc Cadeschum verfus. (5) Num. XX. 16. coll. vs. 14. L I T E R A R I A; australes, in eo nimirum loco, quo Tfinis^ei Paranis deferta ad Edomitarum fines fe invi- ccm tangebanc (i). Cadefchi igitur deferto, quod ab urbe no- nien habec, Davides illud inprimis innuisfe vi- detur, quod ad hujus urbis Aquilonem erat. > Ab urbe nimirum hujus nominis prbcendebatuc Aquilonem verfus, usque ad Mare Mortuum , dum ad Austrum atque Orientem contingebat T fi- nis Paranisque deferta; quorum tamen deferto- rum panes quasdam id continuisfe , veri baud esc abfimile (2). Mediam itaque AraUam transi- bac Petraeam , a Canaane in Paranis atque Tfinis pergens deferta. Verum ne existimemus Poetam hujus deferti fines accurate cogicavisfe. Hoc poetarum noti est. Cum defertum vastum atque omnibus no- tum defignaret, hanc praecipue ob caufam Ca- defchi tetigit defertum, quod viderat tempesta- tern in hasce Ardbiae fe contulisfe panes. Quod (1) Vid, Disfertatio Schuttii de Itineribus Is- raSlitarum Belgice fcripta , p. 42 feqq. ; quae reperitur adjecta Pocockii Vol. IV. p. 327. etconf. II a me I s veld Op. c. T. III. p. 327. ac Tydejmanni annoca- do (*), ad Shawii Op. I. Vol. II. p. 69 et 70. (2) Confuluimus Chartam Geogr. Schuttii I. I. quae, adhibitis novlsfimis obfervationibus Shawii, Pocockii et Niebuhrii, confecta est. COMMENTATED Quod quidem defertum adfpectu erat horren- dom, ob montes permagnos vallesque arenofas, ubi pigris in campis arbores aestiva non recrea- bantur aura. Sed hisce jam locis, pro viribus, exploratis, ad ipfum carmen incerpretandum et explicandum nobis accedendum est. f>^ . . . : o ^ LIN- . L I T p * A ft I/ A* .. LINGUAE RATIO, CV um ex linguae ratione idonea habenda non pendeat tantum carminis intelligentia ec recta interpretatio , fed poefeos etiam ratio di- judicanda ex ea fit; fumma ope niti nos decet, ut huic quaestionis parti fatisfaciamus. Quod igitur ut fiat, quantum in nobis etit, hunc modum fecuturi fumus, ut, praemjsfa Carminis verfione, fingulorum verfuum voces, earumque vim et notabilem cum aliis ejusdem contextae orationis vocibus conjunctionem , ita exponere conemur, , ut Justus inde efficiacur fenfus, ad carminis intelligentiam. Deinde, cum ea, quae ad criticam pertirierent, pauca es- fent, eademque arctisfimo cum grammatica ra done nexu conjuncta, haec ipfi interpofuimus Carminis expofitioni. Cumque ad manus esfent aureae Schroderi ad hocce carmen annotatio- nes, harum adjungendarum veaiam nobis inter- dum fumfimus. i[ PSAL- 30 COMMENTATI P S A L M U S XXIX, . -^ Carmen Davidis. ' n JLJate Jehovae, Filii Principurtl, Dace Jchovae gloriam ec decus! Date Jehovae gloriam debitam! . . Adorate Jehovam in ornacu fancto! I v* 3 . Fragor Jehovae est fuper aquas . Ceus gloriofus intonat ! ,j Jehova fuper aquas magnas! -J/. 4, L I T E R A R I A. 31 Fragor Jehovae esc validus! Fragor Jehovae esc venerabilis ! 1 5- . Fragor Jehovae frangic cedros Immo frangic Jehova cedros Libani! I 6. . \ Has fubfilire facie uc viculum, Libanum ec Sirium uc pullum bovis feri! Fragor Jehovae vi ejicic flammas ignicas! 8. Fragor Jehovae tremefacic defercum Tremefacic Jehova defertum Cadefchi. - C QMYf M E N T A T 1 O Fragor Jehovae cervas facie aborciri , Sylvasque nudat arboribus! Dum in ipfius fanctuario quisque dicit: Gloria! * 10* . : . . : Jehova fedet terram inundans : Immo fedet Jehova rex fempiternus ! Jefeova fuum populurn tuetur Jehova fuo populo largitur fecuritatem! Vtr. i T E R A R i A; 33 Perfus i. TlDfD Pfalmus five Carmen Davulis; Quae enim *? nomini *IH pracpofita est, auc- torem denotat. Neque a quoquam , quod fciam fcquidem, in dubium vocatur, aut faltem dubi- tari potest cum aliqua veri fpecie , Davidem esfe Carminis auctorem: ham, praeter infcrip- tionem, verfiohes anclquae, ipfiusque carminis fenfu^ efc conceptus fatis hoc arguunt. Alexan- drini addunt e%o3iov trxtjvfa , exltus taberna* cull , feu ultimi diei fesci Tabernaculorum ; qui dies e%o3iov nomine venire folet apud LXX. Ita V en em a. Statui autem potest, Pfalmum progresfu temporis cantatum fuisfe fub h'nem festi Tabernaculorum. Senfus primi verfus est: Vos, Prlncipes, agnoscite ec celebrate glo Ham et decus Jehovae!" Verbum I^H ad gravisfimas adhortationes ap- tum hie etiam fingukri cum vi adhibetur ; qiiod non tantum ex ejus iteration^, fed etiam ex ac- centus retractione patet. Cf. Schroder us, Inflit. Gramm. p. 276. D tV 7K ^D Filii Principumi De hiscc cum G art- \ . 34 Co M M T: N T A T i o antca jam nonnulla , quae ex ipfius carminis ra- tione hausta esfent, attulerimus, nunc paulo plu- ra notanda erunt. Sunt igitur qui intelligant falforum deorum cultores; aliis funt coelltes; alii autem univerfe cogitant de cultoribus Dei; alii denique accipiunt de Principibus. Akocan- drini totum verfum fie reddiderunt: vio} eveyxure T svlynuTe T$ xvpic* d6%uv xati Ttfifa. ; Ita etiam Vulg. Syr. Arabs ec Aeth. Duaa igitur lectiones ob oculos habuisfe videntur an- tiqui illi interpretes D^K et CD 1 ^ : quarum. utramque diverfa fignificatione acceperunt ec ex- presferunt, ut iUam deD(?o, hanc de arietibuz exponerent. Q^^K e nim , cum V in priore fyllaba, arietes etiam lignificat. Quamvis autem Alexan- drini fenfum loci mifere detorferint^ tamen nos decent, lectionem QO'tf, cum \ in priore fyl- laba,valde probatam fuisfe antiquitus ; quam etiam habent quinque codd. K e n n i c o 1 1 i , et quatiror, quos doctisfimus de Rossi infpexit. Jam ve- 9 PP- robur , fortitudinem nocat^ a rad. crasfus, fpisfatus fuit, cum fpisfatione quadam eminuit , prominuit : hinc arks a Dein autem ^1N de cras/itis, cum L I T E R A It I A. 35 cum corporis turn mentis, ufurpatum est; et ab hac crasfltie promincnte , fuccrcvit porro fecun- daria notio roboris , ut ct eminentiae fuper alios ; hinc denique VltfrVK, contracte *7X , de pri mo , de principe dicitur prae aliis eminent e. Quae fli- lius proponuntur ec comprobantur a fummo Schultensio in Lex. MS. Originum^ v. *?1K ec ^N. Ex vi itaque nominis CD tV ?N vel CD 1 ^^ 9 Principes denotantur. Etenim mag- ni momenti non funt , quae objiciunt nonnulli , vocem Q^tf fine licera % Deos , fed cum hac lice- rainferca, magnates ^principes fignificare; uc fe- cit Michael is , in Epim. ad Lowthi Pr.aeL XXVII. Ufus nimirum hicce non valde est con- ftans; praeterquam quod, ut vidimus , complures verfiones antiquae atque Codices habeant nostro in loco O'^K cum in priore fyllaba. Cum igitur vox CD'^fct, Principes five No* biles fignificet ; quaeri potest, utrurq Principes Civiles , five viri tribuum primarii , an vero Prin- pes Sacri , five Sacer dotes et Levitae , intelligan- di fint. Hi enim erant etiam nobiles five noH- lium quaedam clasfis. Neque hoc tamen pro- bare^t, ideo facros hosce ministros esfe intelligen- dos ; quoniam Levitae et Sacer dotes , non ex fignificatione et vi vocis CD^N, Principes five Nobiles vocari posfe videntur , sed potius prop- ter nobik munus. Quamvis enim, aeque ac C a tri- 36 C M M E N T A f I O tribuum Principes et Magnates, appellari pros-' fent OHfc? vel CWK'") et in quibusdam locis ka fortasfis appellentur, nullum tamen locum inve- ni , ubi voce CD*^jK vel C3^'K dicti fint; qua fae- pe quidem potentes , proceres, magnates ,non ve- ro facri ministri eorumve principes defignentur. Hue denique accedit, quod eadem, qua hie, formula, in locis parallelis i Chronic. XVI. 28, 29 , repetita, uc videtur, Pf. XCVI. 7, variae tribus ad Dei gloiiam agnoscendam ec celebran- dam excitentur , non am em Jacri minis tri (i). His, quae modo monuimus, iisque etiam, quae fupra p. 1 3. notavimus , rite perpenfis , non pos- fumus, quin magnates , five tribuum proceres, hac wee intelligamus. Quod ad vocis ver- fionem attinet , adfHpulantes habemus auctores Bibliorum vernaculorum , ut et Lutherum, Dathium, Seilerum, Mosem Mendel- sohnium* O*^ ^D 9 idem fignificare quod CD^tf, non- opus est utfufe moneamus. Est autem hoc lin- guae Hebr. idioma, referens ejus et antiquita- tem et finiplicitatem, Hujus generis exempla col* . (i) Qui formulis admonentur, fWHS p*ll Pf. CXXXIV. i. five I^H. CXXXV. I. non autera ilDfl* lu hi c ec in locis paralielis ^ etiamfi hoc fieri po luisfe, non dubitamus. L I T E R A R I A. 37 ) colligere atquc nocare non opus cst noscram in rem. TOD PP gravitatem ponderis denotat a -133 gravis fitit pondere: inde gravls honor e^ pre- tio ; item gloria. Cf. Schultens. ad Prov. XXV. 17. ty aucem, a fty, pp. intor/it, denfo nervo fortius adjlrinxit, coll. Scheidii Lexico in voce, etSchult. Comment ario zd Prov. VIII. a8, robur fignificat; hie metaphor, decus , g/o- rw, ut et Pf. VIII. 3. XCIII. i, XCVI. 6. CV. 4. Unde xparoj, i /tefr. V. 1 1 , idem fignificare videtur ; atque hinc in aliis locis de regia majestate ufurpatur, Vid. Syll. Disf. Leidenf. parce II. p. 1086, et Scheidius ad Gen. XLIX. 3. Perfus *, 10ty *11DD PP- est: gloria nominis ejus h. e. gloria Deo nostro , cujus nomen est Jehova , PP flgnum distinguens, inde titulus, nomen. linn^! 1 '- Vi formae Hisp. verti posfet , vos- met ipfos valde facite fubfidere." Vid. Schrod. Gramm. p. 50. Verbum enim nnt^> cogn. et Wtf> coll. Cl. P area u Inftit. Interp. V. 3$ COMMENTATIO V. T. p. 213. pp. fubfidendi notionem habec. Ilia autem fpecie facpius obvium est , cum de fubjectisfima reverentia erga fuperiores, uc Gen. XXXVII. 9. turn de facra erga Jehovam , veluci Pf. CXXXVIII. 2. Erac enim more re- ceptum apud Orientates, ut, quicumque aliquem honorare vellent, fe humi'ita inclinarenc, uc fa- cie earn attingerenc : unde adorandi exftith fig- nificatio. Conf. Michael is in Suppl. ad Lex. p. 2307, ec Rofenmull. in Scholus ad h. 1. verti ego potest h. 1. fubmisfa veneratione Jehovam adorace." t^lp n*nn3 PP in ornatu fanctltatis h. e. fancto; coll. Schrod. Syntaxi p. 295, Ale- .xandrini habent 'ev cubby aylcx,^ Vulg. in atria fancto , conveniente verfione Syriaca ec Aethio- pica. Verum, cum ipfae hae verfiones, monente R o f e n m u 1 1 e r o in fuis fcholiis , ad vocis Hebr. indolem manu quafi nos ducant, hac co- gnita indole fads liquet, nomen niTJl recte pro ornatu five vestitu accipi posfe. Verbum enim -jin e ^ cogn. niK? collata Dial. Arabi- ca , fignificationem tumendi habet , ac de eo di- citur, qui cum fervor e elatus est; hinc facile notio ornatus fuccrevit; vid. Michaelis in Supplem. ad Lex. Hebr. p, 509 , qui fufius de hac voce disputavic. Hanc fignificationem con- firmanc loca parallela x Chron. fc XVL 29 , ubi vi- LITE R A R r > - 3^ vidcatur omnino Stronck in doctisfimo fuo operc Biblico, ct Pf. XCVI. 9. CX, 3. Qui- bus in locis hac formula vestitus ille fanctus five festus intclligendus esu Pfalmi enim CX. vs. 3* non cum Symmacho legendum videtur t5Hp mrOi ubi vid. Mun ting he. Ad nostrum vero locum conf. cl.Palmius,Da thius,Mi- chaelis; quern tamen vestitum^ hoc loco, non proprie fumendum esfe, monuimus fupra, pag. disp. 13. et monebimus infra fuo loco. Senfus autem hie esc:,, Intimam, in adoratione Jehovae, reverentiam ostendite!" :t. Verfus 3. Animadvertenda est hoc verfu ellipfis verbi cum nominativo conilruendi ; quae faepe in fei> tentiofo ftylo , ubi gravior animi fubesc afFexrrio , obtincre folet. Vid. Schroder! Synt. p. 357 cc 35^- Quam ellipfin in primo membro fupple- vimus verbo fubft. nn/^, in postremo autem membro, ad fencenciae brevitatem ec rythmum quodammodo recinendum , non item fupplevi- mus. niJT ^1p PP vox five fragor Jehovae. lea, folcnni ufu , tonitru vocari .apud Hebraeos , cum ex aliis bene multis locis patcc, turn praecipue X./yi XVIII. 14. Hoc enim c popular! qua- darn 40 C M M E N T A T I dam corum opinione ortum esfe videtur', qua Deiim in tonitrn praefentisfimum videbant, ipfumr que adeo tomtrnjehovae vocem appellarunt." Vid. fare an V. Cl. de Mythlca S. C. wterp.p..z compactus, et hinc multus 9 copio- L I T E R A R I A, 4J fus , magnus full. Vid. Syll. disf. Leid. T. I, P- 558 et 559. item Scheidii Lexicon Hebr. in voce. Hac vero et fequenti voce Mare Mediterra- mum innui,multi recte viderunt ; ita ut idem fie, quod Num. XXXIV. 6. dicitur B VGJ et i Reg. XVIII. 43 et 44. D*; ex quo Mari tempestates oriri folent. Conf. Muntinghius, Palmius Michaelis et Venema. Schroderus au- tem in ann. ad h. I. MSS. haec habet: To- nitru in Palaestina furgit ab occidente plaga Ma- ris Mediterranei, quae hie per aquas' et aquas fpisfas defignatur." TlMfT *?K PP Deus gloriae h. e. glonofus; fie dicitur etiam niMH ^^D rex gloriae, i. e. gloriofus , Pf 9 XXIV. 9 et i o. Praeteritum Dyn per pracfens tempus reddendum est ; quod lin^ guae ratio suadet, ipfeque posttilat orationis con- textus. Est. a ^y\ Arabice ^^ pp. tremuit, intremuit nafo commoro. Hinc commotus , ira- tus fuit; unde in Hiphil commotionem fecit, intonuit; tremor em fecit, aerem concutienda* Vid. A. Schultensii Comment, ad Jobum. p. 1041, coll. Scheidii Lex. Hcbr. h. v. Pa* 42 COMMENTATIO Verfus 4. Hie verfus pp. vertendus fuisfet, Fragor Jehovae est in potentia Fragor Jehovae est in majestate!" Est fecundum emphaticam conflruendi rationem* qua praedicatura fubjecco fuo junctum est prae- misfa particula 3, quae interiorem rei naturam exprimit. Vid. Schroderi Synt. p. 303 ec 304. Ita etiam pYT t!>npD Pfi LXXVIL in fanctitate via tua " , i. e. fancta est. Quocirca locum nostrum vertimus : , 5 Fragor Je- hovae est validus Fragor Jehovae est majesta- te plenus, venerabilis ! " HD Sive niD a HID .Arab. => presfit , com- pescuit; inde niD presfio validior, robur. Vid. Scheidius 1. 1. in voce et Michaelis, Sup- fkm. Lex. Hebr. p. 1221. *nn h. 1- idem est, quod Graece x.vSQg^ma- jestas. Vid. Schultens. ad Prov. p. 141. Praeterea hie etiam animadverienda est ellip- lis, in flylo fententiofo frequentisfima. L I T E R A R I A. 43 Verfus 5. In altero hujus verfus hemistichio particula i, verbo -ft$* praepofita, vim habec finguiarem, ex emphafi ortam, qua poeca praecedentia repe- tic ; unde per immo reddidimus. Idem obtinet cum alibi faepius, turn Pf. XC. 17. Futurum ~O^ esc a verbo "13$ fregit : unde*O# con- fractio calis, quam vehemens procella exercec, moncnte Scheidio, in Lex. Hebr. p. 542. Practcrea in eodem hemistichio animadverten- da esc vis particulae jix nomini HN p*ae- misfae , quae in priori hemiscichio non occurric. Indicat enim ea accufativi noca h. J. definition actionis effectttm. Vid. J. G. Hasse, Hebr. Sprachlehre, p. 219. Augec praecerea valde fo- norum curfum oracionis. Ceterum partklpium "OBS aeque ac futurum n^S in eadem ora- donis ferie, per praefens cempus reddidimus. Vid. Schroderi Synt. p. 343. not. 6. f)X aucem non pinum, fed cedrum figni- 'ficare, fatis docuic Trevius in Historia cedro- rum Libanl. Hodieque, ipfls Libani incolis, PN cedrus esc. Hue accedit tmccoritas plurimarum verfionum anciquarum, c x uae cedrum hac voce intelligunc. Uci aucem cedri uni- verfe arbores func robustisfimae , ica illae, quae in Llbano crescebanc, ceceris etiam fuerunc ex- eel- 44 COMMENTATIO cellentiores ; unde peculiaris vis in altero he-* mistichio : frangit Jehova cedros Libani. " Conf, R osen m, in Scholiis^ et qui ab eo cimti- tur ; inprimis vid. e d m a n n , Vermhchta Sammlungen aus der Naturkunde zur Erklfa rung der Hell. Schr. P. II. p. aqj. et seqq, Verfus 6. Verbum 01^*1*1 vertimus , has fubfilire fa- elf; Pronomen enim tertiae perf. plur. CD, in verbo hocce, non ad fequentia p^{^1 p^^? fed ad praecedens >HK referendum esfe vide- tur. Sic minys intricata est conftructio, et qra^ tionis ordo melius procedit. Hoc item placuit Schrodero in Ann. MSS. ad h. 1. Alexandrinus interpres a textu Hebr. ita rece- dit, ut videatur totum hunc Pfalmum figurate intellexisfe. Etenim verbum OTp"H m P" " re hemistichio vertit : KM teKTwei ctvrcig. Vulg, et comminuet eas; fie falfo vel videndo vel audiendo, vertic verbum Dpn*1, pro Dpm% Alterum hemistichii nomen, }1H^, reddidit per TOV YtyWTrmizvQv , Vulg. dllectum ,. ubi ob ocu- los habuit p*^ , quo nomine populus Israeli" cus antiquitus interdum vocatus est, veluti Deut, XXXII. 15. XXXIII. 5 et 26. Plura hac de re vid. apud Rosenm. in Scholiis ad h. L 1qua e L I T E R A R- I A. 45 quae dicitur converfiva , praepofita vedxr hoc loco praefentis fignificationem in- dicat. In verfione earn non cxpresfimus, quam- vis per ita ut reddi posfit. Vis enim dic- tionis, quantum fieri poterat, retinenda videbatur. i"3") PP- Saliiti fubfiliit five homo five ani- mal. Deinceps aucem improprie ad alias etiam res transferor, Nahum. IIL a. Quae fequitur parcicula feparata ift^, haec t ut alibi, ita h. 1. fimilicudini infervit: pp. fig- nificac^ in/tar, adfpeciem. Vid. Schroder! Gramm. p. 258. et Synt. p. 437. ^M Pitulus a ^y Arab, et Syr. tor Jit , com- pinxit, vofait in orbsm, hinc ^jy, vitulus a- faltu gyrante, Vid. Schcidii ec Groene- woudi Lex. Hebr. h. v. Opponitur Q^Jf 'SH 1 ? etiam occur- ric Jef. LXVI. 15. quod Graece expresfum repcritur Act. VII. 30. f'K a rad. Qf&# 9 agilis fuit 9 certo derivari, aic Alb. Schulcens. in diet. MSS. ad Ho- feae III. : . Conf. S c h e i d i i Lexic. in voce ; qui a fono ignis cxfilientis et fcintillas cvibrantis hoc verbum esfe factum affirmat. lea hunc locum expofuic Schroderus:,, To- nicrua , per montes Palaescinae fepcencrionales re- fonantia, cam crebris ful minibus conjuncta func, uc tocum coelum ardcre? ec flammis relucere vi- deacur. " Fer- 48 COMMENT A' 8. Hie verfus conjungendus videtur cum anteee'- dente, qui unico tantum membro abfolvituf, et : re ipfa arctisfime cum nostro verfu cohaeret. Animadvertenda est poetica conftructio, qua coliocatum videmus verbum^|-j% quod, in pfio- re hemistichio, postponitur nominative , in al- tero autem , eidem esc praepofitum. Vfp in praefenti tempore interpretamur. Est eadem orationis feries, eadem tempestatis de- fcriptio , ac vertimus adeo tremefaclt. Vi fcili- cet tonicruum , aerem coricutientium , defertum tre- niere videbattir. Est autem a *7)|-j , et cogn* ^n * iorquen , distorqueri, hinc tremendl atque, in fpecie Hiphil, tremefadendl exflitit nodo. De hac voce disfertationem fcripfit Aurivillius, quam edidit Michael is ordine vicefimam no- nam, Lipf. 1790. "D-jO Defertum , pp. est locus 9 quo petto* ra pastum ducuntur ; a rad. -\yi PP- ferult^ in feriem ftruxit , duxit ferle neoca; eduxlt pecora: inde locus quo pecora pascuntur ; qua- lia loca in defertis , ad agriculturam non ido- neis, permulta esfe, vel ex pcregrinatoribus fatis innotuit. Deinde ipfum defer turn ^ aut flerilem locum fignificat. Ouaeri autem posfit, quod- nam hoc fuerit defertum, cujus mentionem Poe- ta L I T fe R A R I A; 4 ta h. 1. injecit; Schr6derus hanc tulic fen- tentiam : A monte Libano tempestas prbficiscitur verfus plagam Orientalcm * five Arabiam De- ^ fertam, quae Hebraice KKT e&xvp defertuni < dicitur; peractoque circuitii, tandem fubfiftic 3, in deferto Cadesch, fito ad Auftrum Palae- ftinae" Ad quae tamen viri eel. verba obfervandum esc 5 Poetam non videri tarn accurate defertum aliquod fpectasfe, ut ipfos ejus terminos mente dillinctos habuerit ; fed eundem potius, cum tempestatem vidisfet , quae longe ad Auftrum fe converteret , Arabiamque peteret CO 5 P* u traeae Arabiac defertum ob oculos habuis- fe. Hoc enim ad Auftrum regionis Israeliti- cae (hum erat , et interdum tiatn poetice pro tractu Auftrali occurrit. Vid. e. c. Pf. LXXV. 7; Quod quidem in priore hujus verfus membrd univerfe tantum indicat, cum dicit: Fragor Je- kovae tremefacit defertum ; deinde vero , G a- defehi defertum nominacirn memorans, diftinc- tius fignificat Poeca. Similis est ratio in vs. 5,' ubi primiim univerfe enuntiat Poeca: Fragor Jehovae frangit cedros ; turn vero peculia- ri- (i) Quod e priore feqnentis verfus hemiscicliio ef5- I pbtest, D $O C O M M E N T A T I O rit?r adjicic: Immo f ran git Jehova Lib am ce- dros. Verfus p* Fragor Jehovae cef* vas facit abort iri! Cum nonnulli haec ceteris dignitate inferiora ducerenc, verterunt: Fra- 5 , gor Jehovae dolore afficit , vel tremefacic Quercus." Vid. Lowth. prael. XXVII. in Annot. Verum enimvero Quercus, in plur.num. nonDl^*{<, fed ubique D'Vtf, dicuntur, aatem esc eery a ^ masc. *7'N, anes 9 a rad. vel ^*tf. Conf p. disp. 34. Atque verbum *7^in f ., in rariore fpecie Pihlel, fignificac: abor- tiri facit. HOG enira verbum de parturlendo ufurpatur, e. c. Jef. LI. 2. deque partu cerva* rum^ Job. XXXIX. 4, ubi vid. Schultens. Praeterea Chaldaeus etiam haec verba ica red- didic: J f D20 KH'V^ Hieronymus : obftetricans cervis, Aquila : wSivovrog Ihatyovs. Gf. Ro fen m, in Scholiis ad h. 1. et in Ann. ad Lowthi prael. XXVII. De partu hocce praeniaturo cer- varum vid. Bach arc. Hieroz. P. I. L. IIL c. 17. In nostris quoque tractibus exempla func baud rara animaliunr, per tempestatum terrorem praemature parturiencium* Quod attinet ad verba ftW tyfftW) h^ec nou- L ft f e ft A R i A; iiohnuili metonymice intelligunt, de feris fylvai deferentibus , alii , de foliis arborum , quibus de.- irafis , fylvae fci licet tiudae viderentur ; alii denique, de ipfis fylvarum arboribus. Verbura autem f)#rt pp. coll. dial. Arab, fignificat , hue llluc ftoovendo dtscalpere. Vid. Scheidius in voce, coll. Schulcens. ad Prov. p. 4155 dein , fcalpendo nudare , Gen. XXX. 37; Unde recte Venema ad n. 1. vocis fignificaddnem expofuit: deradere, rafura crepante et fire- pera, adeoque violenter;" Quae etiam verbi vis apparet ex Joel. I. 7, ubi vicis dicicur nSton ^t^n, vehementer denudaid: ita nimi- ruiti, uc, fructibus, foliis^ raraisque deftituta^ nuda plane appareat. Sic quoque Syrus locum nostrum accepit^ qui fylvas jaciiisfe dicit eradicatas. Neque igi- tur fylvas frondibus folum ac foliis arborum defti* tutas existimem: tempestatis enim vehementia^ quae cedros frarigere poterat^ majorem iis cladem intulisfe videtur; fed eas arboribus ipfis, vi ful- minum ac procellarum fractis atque proftra- tis, ita orbatas fuisfe^ ut nuda appanierint lo- ca, in quibus arbores antea laete excrevefant: In qua fententia verfatur etiam Schrode- rus. Neque unai tancum hie defcribicur fylva ptoftrata, fed quaecunqiie tandem fylvae confpici jpoterant. Nomen cnim plurale, tvny* 9 fylvas D 2 figri. C 6 M M E N T A T I O fignificat, et derivatur a verbo "ft" , cogn. Ajabf'fertqif* bullivit; hinc est "iy* ejusque fe- rnininum mj/>, fervor; item locus fruticibus et virgultis asper, %c falebrofus iisque veluti ^e- /?/?$ , five fylva. Conf. Scheidii etSimo- ms-Lexica invo ce. y?3>rO1 , cec. Copula 1 hie earn vim habet, u't respondeat Latino dum ; quam vim ei tri- buendamesfe, notavit ad h. 1. Schroderus; cum quia fequitur participium , turn quod eadem haec particula res connectit ad idem tempus pertinentes. Conf. ejus Synt. p. 432. Nomen ^D^H de Templo hie adhiberi, nemo facile probaverit. Intelligitur manifesto aedes facra, domus Jehovae, ejusque quafi palatium> quale erat aetate Davidis. Ita etiam alibi,- ve- luti. i Sam. III. 13. Pf. V. 8. XI. 4. Minus recte nonnulJi coelum ipfum intelligunt > domi- cilium fupremi omnium rerum regis, coll. P/I XVIIL 7. et XIX. 2. Sed in nostro loeo nihil est quod eo ducat. Quod autem ad ViO attinet, proprie esfet: Complexes ejus , i. e., pronomine affixo ad praecedens nomen ^D^n relato , omnes , quos com- plectitur aedes facra. Indicantur ergo facrae Israe* litarum turbae, quae fimul cum Levitts et Sacerda- tlbus gloriam Jehovae celebrabant. Id vero non nuda enunciatione, five prolata voce fola gloriae ~ filC- - L I T E R A It I A. 53 factum esfe videtur, fed cantu adhibito , ac pluribus verbis. Certe -)QK de cantu etiam ac celebratione ufurpatur, e. c. Pf. XLV. a. Canac unique gens Israelis: Quod in perpetuum durat ejus benignitas." Verfus 10. Animadvertenda est conftructio poetica, ex qua verbum D#S in priore hemistichio , pose HIPP ponitur; in posteriore, hanc vocem antece- dit. Sed de hoc ipfo verbo nobis fufius agen- dum est. Igitur cum 3^t in forma prae- teriti hie adfic, praeteriti temporis fignificatio- nem retinuerunt ii viri docci, qui nomine *713D Noachicum diluvium defignari existimarunt. Hoc voluit Ro fenmul lerus ad h. 1. idem- que Palmio V. Ci. videbatur commendabilc; qui, ut alios taceam, asfentientem habenc fum- mum Schroderum. Cujus viri fententia, me- moratu omnino digna, hue redit. Deus gra- viores tempestates , tanquam omnium rerum arbiter , ita tcmperat et moderatur , ut illae non ultra modum faeviant et humanum genus pesfumdent." *4 Jehova ad diluvium fedit" LA 54 COMMENT A TIO, i ? e. diluvio praefedit, tanquam furntnus judex t arbiter, qui noluit integrura humanum ge. nusinterire, fed in mediis undis confervari." 53 Et Qonfedit Jehova- rex in perpetuum? L e. prout olim diluvio modum praefcripdt , ita etiam deinceps imbres temperavic , tanquam fupremus rex atque dominus , eosdemque cem* perabit per omne futurum terapus." Quae fententia, quamvis nostro loco fatis apta, nobis tamen videtur minore fimplicitate fe commendare. Verbum enim 3#* recce in praefente tempore accipitur; quod ex ferie ora- tionis, in eadem defcriptione verfantis omniaqu^ tanquara praefentia proponentis, fatis efficitur. Nomen autem ^130 pierumqtie omnino Noa- chicum diluvium exprimit, neque haec fignifica- tio, fi nostro loco admiueretur , imbris notio- nem excluderet. Verum haec nondum nos impe- diunt, quominus hac voce pluviae lapfum gra- yiorem intelligamus. Derivatur enim a *7D\ Arab. J^4, quod pp. fignificat : vehementer propuHt\ pecul. imbrem effudit; copiofe pluit. Inde ^130 pro ^U?0 pp. impulfio vehemen- tior., diluvium. Vid. Scheidii Lexic* in vo- ce. Cum autem diluvium Noachicum nihil fere aliud fuerit nifi aqtiarum copia, ex ingenti plu- via- L I T E R A R I A. 55 viarum lapfu orta , Poeta , codem hoc nomine adhibito, praefentis tempestatis efFectus exquifite expresfit. Probabile praeterea nobis non vide- tur, Davidem, cum imbres fibi animo repracfen- tarec, unice diluvium Noachicum memorasfe , nihil vero de eo indicasfe, quod ipfis oculis fuis confpexerat. Nobis igitur Poeca praefencem pluviarum impetum exprimere videtur , dum di- cic: Jehova fedet ad diluvium , i. e. Aquarum veluti diluvium afferens in terram, per pluvia- rum copiam (i). Sedere autem ; cum pp. judicibus in more es- fet; uti alibi faepe, ita hoc etiam loco de Jeho- va dicitur: cujus in aquis afferendis moderandis- que potencia atque fapientia admiranda esfec. Praefentis vero temporis fignificatione , quam verbo 35^*1 tribuimus , futuri notionem contineri , e voce fequente fZ$7\\i*> fads fie perfpicuum. HW 3C"1, Immo fedet Jehova> cum emphafi repecitum esc. Sedet rex, tanquam omnium re- rum dominus atque gubernator. Jehovam au- tem regem esfe, faepisfime agnovic atque pro- fesfus est regius poeta. Vid. Pf\ V. 3. LXVIII. (i) De hisce vid. Volney I. 1. Vol. I. p. 330. edit. V. ,,Ces on&es violentes, qni fuivent les grands coups de tonnere, ec qui arrivent de prdference * la fin des orages etc*." 5<5 C M M E N T A T I O 25. et imprimis Pf. XCIX. i. Sedet rex per* petuus. Vox enim O^ltf tempus defignat diu-. tisfirae durans , cujus terminus occultatur , a Oby Ar. j*\c, fignum impresfit , tarn ad dis* qnguendum, quam ad claudendum, ex qua pos- teriore notione ufus occultandi apud Hebraeos."- Sunt verba cl. Paravii in Comm. Job. p 140. Conf. Sc halt ens, de defect. Ling* Hebr. J. 168, Verfus ii, Praeter verborum hujus verfus ordinem, mi- nus intricatum quam pocticum, duo verba ani- madvertenda func JH* et *]*G' , futuro quidem fempora expresfa , fed ad praefentem rerum conditionem depingendam unice compofita fi). Hinc ergo utrumque etiam verbum in praefenti interpretati furaus. Prius hemistichium pp. esfet: Jehova prae- bet robur fyo populo^ i. e. J.ehova fuo populo yr- (l) Haec font vestigia ilia infancilis quafi firaplicita^ tis in Hebraeo fermone obfervanda, qui nulls continet certa d,istinctorum teraporum indicia, ux ait cK Paea- vius de Myth. S* C. inter pr. p. 210. Cf. Her. der, Geist dtr Hebr. Po%ie T. I. ec idem: Uber de* {Jrfpritng der Sprache p. 95 et 96. V6l. II.. Edit. L I T E R A R I A< fc? vires addic auxiliumquc pracflat , ec potentia fua eum defendic atque tuetur , coll. Pf. XXVIU.7-9. LXXXVI. 1 6. LXVIII. 36- Oy h. L esfe populum Israeliticum\ pe- culiar! Jehovae regimine beatum, non opus est uc mulcis exemplis probemus. Saepius populus Isracliticus WiT DJ? , Gensfehovae, dicitur, e. c. 2 Sam. I. 12. i. e. gens uni vero Deo Jeho^ vae facra. *J"O pp. est genua flectere; hinc flexis ge- tiibus bene alicui precari; larglendl autem fi- gnificationem ideo accepisfe videtur, quod qui bene precatum falutatumque veniebant antiqui- tus , munera folebant afferre. Vid. S i m o n i s Lexic. ex edit. E i c h h o F n i i , in voce. QYW, quod pp. est integritas.^ derivatur a verbo CD^', Arab, tranfit. paravit rem fc. ad fuam perfectionem ; intranfic. paratus, abfolu* tus , integer fuit. Hie vero GDI W non tan- turn falutem aut incolumitatem , fed etiam , id- que potisfimum , fecuritatem indicare videtur. Effici potest hoc 5 cum ex fententiarum paralle- lismo; opponitur enim Jehovae tutelar turn ex ipfa carminis ratione: Dum omnia concu* tiuntur , populus Jehovae falvus est atque fe- curus." Alios video futura JH* atque ^^D* , optativo fenfu accepisfe, ,, minam Jehova" etc. Alios, tola $8 COMMBNTAT.IO Tola futuri fignificatione. Quid vero rnagis cum carminis rations conveniac, penes lectores judicium esto, Senfus hue redh: Dam toti naturae terro rem incutic Jehova, fimul defendic ac tranquil- lum tutumque fervac populum fuum ; ita dem, IK huic nihil dmendum (it, PO- J, 1 T C U A R I A O $ S E Q S RATIO, JL lis jam pro virium mearum tenuitate ad finem perductis , laetiores nos campi exfpec- tant. Superest enim , ut de poecica Carminis ratione dicamus. Quod tanto aggredimur lu- bentius, quanco plures poefeos dotes in eo ani- madvertimus. Quac fingulae cum ejus praeftan- tiam luculenter indicanc , turn una fublimitas earn plane conficit. Ad hanc enim ejus du- cunc virtutes, hanc totum omnino carmen fpira- re videtur. Quod cum ita fit, primum nobis liceat univerfe nonnulla de fublimitate monere ; ita tamen, ut, quoad ejus a nobis fieri posfit, quandam iilius notionem adumbremus, quae co? mes nobis fit atque dux futura, in perlustranda fublimi hac tempestatis defcriptione. Hpc nimirum fublime vocamus, quod eodeui quae fenfum fublimitatis ma- gis excitarent ec elieerent , quam haec naturae magnifica fpectacula* Quodfi igitur refpicia- mus ad ea, quae de fublimitate ejusqiie caii- fis apud Hehraeos attulimus ; fl reputemus tempestatum Palaestinenfium impetum; (i deni- que perpendamus , Hebraeos in his ipfis Jehd- Vam praefentisfimum videre fibi fuisfe vifcis : inirum profecto nobis accidere non potest , tan- tam apud eos in poeticis tempestatum defcrip- tionibus reperiri fublimitatem. In iis autem Hebfaieae poefeds moriunientis^ quae in tempestatibus depingendis verfantur, nul- lum mihi obvenit, quod ilia omnia, qiiae fu- blimitatis fenfum movere folent, tarn conjune- ta et veluti cumulata contineret, quam hoccel carmen Davidlcum; nullum , quod, tam gravi dictione, tanta brevitate, tam exquififo deniqiiel luminum deleetu, talem rerum copiam oculis proponit animique fenfibus objicit, quam nos- tmm iilud eximium antiquae poefeos monumen- cum* Supefest igitar, Ut in hae disputationis partef de iis omnibus, quae modo indicata furit^ agamus. Haec enim carminis praeftandam plane (i) Vid, Cl.'J. H* Par eau, Cortim. Job. p. L i t B a A R i A* 63 conficiunt. At , quamvis hisce cunctis arc* tisfimum intercedat vinculum, omnia tamen fi- mul explicate non commode posfumus. Itaque potius eorum, qui ea in re maxime verfati funt, infiftentes vestigiis, primum attendemus habi- tum atque color es carminis ; deinde ejus indo* Ism, quae fublimem illam continec tempestatis defcriptionem, enucleare conabimur. Eo enim liberius totam tempescatem defcriptam perfequi poterimus, quo minus fingulis orationis lumini- bus Ipcccandis dedncbimur. Quod igitur ftylum Hebraeorum poecicum i profa oradone perpetuo distinguit , est fenten- tiarum, qui dicitur, parallelismus (i)* Ad quod- cumque enim argumentura adhibebant eum He- braei poetae, five fuavius canerenc, five fubli- mius vocem efferrent. Cumque finguios carmi- num verfus in membra quaedam dividerenc; ipfis verfuum fententiis iterandis, variandis, vel au* gendis, mirabilera Hiepe carminibus conciliarunC gratiam: fed baud raro etiam iisdem fummam tribuerunc gravitatem, quae ad fublimitatem val- de compofica esfet. Quod quantopere in nostrum carmen qua- dret, (i) De cujus origine, ratfone ct vi v!d. Lowth. Prael. XIX. et ejusdem Praef. in Jefaiam, CoH, GK- Pareau, tetrp. V. T. p. 429-4^1. 64 C O M M E ti T A T I 6 dret , diem est difficile ; omnis enitn orationis ef- ficacitas, omneque pondus per hunc parallelis* mum augentur mirum in modum. Quis enirri est, ut paucis tantum in hoc genere utamur* qui in initio jam Carminis , ubi fynonymus do- minatur parallelismus , non percipiac repetido* nis illius efficacitatem : Date Jehovae, Filii PrincipUm* Date Jehovae gloriam et deeus! Quid? quod in hisce: Fragor Jehovae frangit cedros 5 , Immo frangit Jehova cedros LibanU eandem rem non tantum per repetitionem j fed per Libani etiam in altero membro aug- mentum, gravisfime videamus expresfam. Idem etiam in illis cernitur , ne alia proferamus; , Fragor Jehovae tremefacit defertum Tremefacit Jehova defertum Cadefchil , Sed non folum in fynonymo parallelism! gene- re, quod per, plurimos Carminis verfus migra* yit , verum in fynthetico etiam componendi mo- do, quo variae fibi invicem respondent fenten^ L I T E .R A R I A. 65 tiae, Tola fere conftructionis forma fi miles, hanc orationis efficaciam obfervare licet; cujus gene- ris memorabile reperitur exemplum vs. 9: Fragor JehoVae cervas facie abortire Sylvasque nudat arboribus Dum in ipfius fanctuario quisque dicic : Gloria ! Sed totUm carmen repetendum esfet , (i omnia fin- gulacim notaremus , quae five ex Synonymo five ex Synthetico parallelismi genere efficaciam dictionis augenc mirifice; itaquidem, ut, per hunc mem- brorum parallelismum , non modo nihil de fub- limitate Carminis fit detractum , fed ut potius ipfa haec fublimitas per fententiarum parallelis- mum aucta fit, eamqtie ita majore in luce pofi- tarn videamus. Atque haec quidenr de fententiarum parallelis* mo poetico, quatenus ad carmen nostrum fpectat, dicta fufficiant. De tertio enim parallelismi gene- re, quod Antitheticum vocatur , quodque in Pro- verbiis maxime cernitur^ non opus cst ut ali- quid dicamus. Ejus nullum in nostro carmine exemplum reperimus. Sed hoc ^ obhta op- porrunitate, animadvertere cupimus, non tan- turn in Carmine frequentes esfe fententiarum re- petitiones, ad parallelismum poecicum rcft^rri folitas, verum etiam quarundam vocum iingula* E rum $6 CtfMMENTATIO rum repetitioncs occurrere : quae quantum ad Orationis pondus valeant, dici vix potest. Hue imprimis pertinet , quod fepties Fragor Jeho- vae occurric. Quibus tamen repetitionibus non tantum tribuerim, ut mystici aliquid iis fubes- fe cxistimem (i). Agnoscimus vero lubentisfi- nle , non tarn perfuadendi , quam quidem per- cellendi , vim hisce repetitionibus esfe infi- tam. His cunctis, quae .pleraque flrictim enu- meravimus, accedit fubita ilia perfonarum muta- tatio; quae cum in plurimus verfibus obtineat, dictionis efficacitatem ad fastigium fere addu- cic. ' Ita E. G. vs. 3. dicitur ; Fragor Jehovae fuper aquas * in ultimo autem membro, Jehova fuper aquas magnas. vs. 4. Fragor Jehovae frangit cedros, Jehova frangic cedros Libani. vs* (O Qod Michaelidi placuit, In Epimetro ad Lowthi prael. fupra laud. L I f E R A R I A. 6? vs. 7. Fragor Jehovae tremefacit Tremefacit Jehova, cet. Est itaque in fentenuarum distributione atque univerfa dictione vis permagna, in repetitioni- bus gravitas fumma ; quae , in ipfa etiam repe- titionum rcdundantia, fummam brevicatem fibi adjunctara habet. ilebraei enim,fi univerfa fpectes, funt lar- gi, copiofi, uberes; fi fingula, parci, rcstricti; fubinde addendo amplificant; toca quidem res fufe interdum tractatur, fed iteratis crebrisque et per omnia brevibus et nervofis fentenciis, ut nee copia, nee vis defit (i)." Quae quidem , verisfime obfervata , in totum nostrum carmen recce quadrare videntur , ut car- men hocce haberi posfit fummae brevitatis , cum magna rerum copia conjunctae, exemplum infigne. Quae cum postea, fi totius carminis fublimitatem tractabimus , clarius patefacienda (int; hie tamen pauca quaedam tangamus, quae flric- tisfime et fimtil copioRsfime dicta funt. In eo igitur genere eminent haecce : Fragor Jehovae vi ejicin flammas ignitns. Ubi CO E SC haec Lowchi Obferv. vid. ejns PraeL XXVII. p. 262. E a 64T COMMENTATIO Ubi, uno -celerrimo ac brevisfimo ictu, fulgursl flammantia omni vi oculis quafi objiciuntur. Item: Fragor Jehovae cervas facit abortire, Sylvasque nudat arboribus. Jehova fedec terram inundans! Cujus quidem concinnitatis atque brevitatis can- fam esfe vehementisfimum Poetae afFectum ^ non dubitamus (i). Alioquiii enim quis tan- dem ititelligat , tantam rerum copiam , tarn Irevibus fententiis , ipfasque illas fententias , tarn pauds verbls exprimi potuisfe? Non ali- ter pictor , varies colores in tabulam quafi pro- jiciens , paucis penicilli fui lineis, mirum in modum nos percellit. Sed non folo plngendl inodo, colorutn etiam vigore nos pictor movere potest : movetque nos itidem utraque re nos- tri carminis auctor. Quos tamen poeticos hujusce carminis colo- res, quo nomine imagines ejus vocare licet , non anxie nobis quaefivisfe videtur Poeta,, uc illustrarent et amplificarent fuam defcriptionem ; quos fenfibus antea conceperat , hos fummo in affectu arripuit , dum vires vhamque per eos de- fcriptioni addit (i}. Da- (i) De imaglnum origine eximie egit Lowthus^ Prael. L I T E R A R I Af' O fy Davidi autem , viro Oriental! , qui ingenio cs^ fet fervidior rebusque in fenfus incurrentibus facile commotus, non vitio vertendum esfet, fi in utendis imaginibtis audacius fubinde fimulquc Inxuriofius verfacus fuisfet. At vero hac in re minime cenfendus est peccasfe Davides. Apcam enim hoc in carmine audaciam fuspicimus,nullam animadvertimus luxuriam nimiam. Imagines , tan- quam affectuum auxiliatrices, fie adhibuit Poeta, ut earum ope dictionis et carminis ipfius fublimi- tatem mira quadam ratione auxisfe videatur. Quae primum occurrit imago, est Metaphora, eaque non adeo audaciam, fed potius gravitatem fpirans. Metaphorice enim formulam , quae vs. 2. occurrit, adorate Jehovam in vestitu fancto 9 accipicndan esfe, indicavimus fupra. Cum autem vestltus ille fanctus , proprio fen- f j > facris Jehovae minis tris adfcribendus fit, majorem dignitatem habet nostro loco tratisla- ta formulae fignificatio (i), qua principes popu- II Prael. V. 61 feq. De earum fantibus^ quos ftatuit quatuor apud Hebraeos, v\A.Prael. VI-^IX. Conf. tamen CI. Pareau Inftit. Intcrpr. f. T. p. 228239. Ci) Conf. Lovvth, Prael VIII. p. 94, et Her- der, qui in cpere , vom Geist der Hebrtiifchen poefle , T. I. p. 313 Edit. Justii , haec habcc: Da der ganze Staat priesterlich , da auf Opfer und Meiligthum alles gegrundec war, fo kleidace fich auch die Dichckunsc in $ COMMENTATIO II admonentur, in fancto vestitu Jthovam adora- re , aeque ac fi Sacer dotes esfent , atque .aded Deum toto animo venerari, eamque veneratio- nem coram aliis luculenter demonflrare. Quam gravi et fublimi modo haec dicuntur ! Qualis ad fanctum Jehovae cultum exhibendum exhorta- tio! Altera, quae in Carmine mox elucet ima- go, esc Comparatio; eaque brevisfima fimul- que et audax et perquatn apta, in cujus ufu irrgenium Orientalis poetae baud difficulter ag- noscas. Davides enim, postquam tempestatem in Libano faevientein depinxit, pergit vs. 6. Has (cedros) facit fublilire, ut vitulum Libanum et Siriuni , ut pulium bovis fed. Quaeri potesc , 'utrum tota haec res per folam imaginem propofita (it, atque adeo ex Orientalium poetarum hyperbolico loquendi genere dijudicanda, an vero in ipfa veritate nitatur? No- bis utrumque videtur quodammodo conjungi pos- fe. Quando enim reputamus tempestatum in Pa- laeftina vehementiam ; cum montes cogitamus akisfimos, in quibus omnium gravislimae esfe fo- in allem Schmuck der Priester." Et T. II- p. I2p. ,. Die Bilder der edelften Wurde wurden vom Schmuck der Priester genoinmen," etc. L I T E H A R I 4U, r j 7* foleant tempestates(i), et quorum arbores, par- tim fulgurum ictibus fractae, parcim ventorum ac tonitruum vi agicatae fuerint : turn nobis non valde mirum accidie, hos ipfos montes , tre- mulo undabundoque motu mover! fuisfe vifos(a)* Poetam autem his montibus faltum aliquem affin- xisfe, ob terrorem, quern fingulis rebus tempes- tas incuteret, hoc fane nobis veri videtur dis- fimile. Est tamen hoc loco aliquid fimul confic- tum et e vivida Poetae imaginatione petendum, Adest enim vituli faltantis bovisque feri compara- tio. Hanc vero imaginem , ex nostra cogitan- di fentiendique ratione dijudicatam, nimis for- fitan audacem haberemus ; immo displicerec mag- nopere ilia vituli commemoratio. Si vero repute- mus , fummum esfe Orientalibus phantafiae vigorem magnamque adeo in utendis imaginibus licendam ; fi (1) Quod exceris etiain poetis baud incognicutn fuic: 99 Auc Atho auc Rhodopen auc aita Ceraunia telo Dejicit" etc. Virgil. Georg I. 331 feqq, (2) Qni terrae motum (latuere malint, perpendant, tali interpretandi ratione multura de tempestatis vehe- mentia detractum iri. Accedic, quod in Carmine hu- jus terrae motae raentio non reperitur. Seotentia, quain nos propofuimus, confirmatur iis, quae leguntur apud D e r h a in , Godgel. Natuurkunde , p. 143. 7^ COMMENTATIO fi cogitemus , eosdem Orientates, ipfumque praecipue Davidem , qualiumcumque anima- lium imaginibus valde delectacos fuisfe ; fi denique teneamus, comparationis tertium, quod a rhetoricis dicitur, unice in faltu horum ani- malium pofimm esfe:elata, magnifica, fubiimis nobis cenfebitur imago. Simili comparatione uti* tur Poeta Pf. CXIV. 4. Subfilierunt montes, ut arietes, Colles, uc agniculi. Summara denique majestatem prae fe fert to* turn hocce carmen per continuam Jehovae po- tentisfimi inductionem , qua eum proponit Poe- ta fuper Mari tonantem, Libani cedros fran* gentem , defertum tremefacientem , fylvasque deftruentem, ac tandem regis ad inftar in thro- no coelesti fedentem indeque terram aquis inundancem. Quales Dei inductiones poeticae tantum aberant, ut a religione damnarentur, uc potius per ipfam illam religionem variis mo- dis alerentnr atcjue excitarentur (i.). Veruin hie abflinendum est. Quo ulterius pro- gredimur, eo magis arctisfimum vinculum ani- madvertimus , quo haec omnia cum univerfa tempestatis defcriptione copulantur, Hanc igi- tur (l) Vid. J. H. Pareau, Inftit.Interpr. V. T. L I T E R A ti I A. 73 cur nunc cotam perlustrate cupimus. Cum enim et poeticam dictionem ec lumina Carminis hue usque adumbrare conati fimus , ordo , quern no- bis praefcripfimus , postulat, ut Carmen quafi particulatim lustrando , de ejus fubhmicate paul- lo fufius agamus. vs. 13. Exordium hocce, quamvis ad ipfam tempes- tatis defcriptionem non proxime pertineat, eo tamen vinculo cum ilia conjunctum est, ut et in exfpectationem fummam nos ducat de eo quod eventurum fit , et fubito quafi ictu feriat. Hoc enim est Lyricae Poefeos proprium, ut, ii quis fenfu abreptus canat, non primun rem narrec, fed, quid fentiat, quid velit, aut fieri cupiat, verbis exprimat (i). Principes nimirum, five Magnates, quicun- que tandem fint prae ceteris eminentes, extern- plo a Poeta excitantur , ut Jehovam, gloria ve luti et decore indutum, agnoscant ec cele- brent, coram illo feprosternant, illumque fancte adorent ! Enimvero non folum percellimur gravisfima il- (i) Sunt haec v^rba Doct. L. G. Pareau, tnComm. de Tograji Carmine, p. 84. 74 COMMENTATIO ilia oppofitione, inter Jehovam omnibus infi- nite fuperiorem hominumque Principes , fed per- cellimur etiam Poetae vehementi afFectione , cum canendi fecit initium ; fentimus , quae turn file fentiebat; nam ad earn animi altitudinem nos rapit, ad quarn ipfe intimo venerationis fen- fu erat adductus. Eandem apprime efficaciam habet Pf. XCVT, 9, et imprimis Pf. XCIII. 4. ubi in faeviente procella Jehovam ita veneracur Poeta: Prae fonitu aquarum Prae agitatis fluctibus Maris Verendus est Rex fummus Jehovah ! Digna etiam funt , quae hie conferantur , Eli- hui in Jobeide verba , prolixiore quidem modo prolata, fed fenfum. ilium venerationis erga Deura in tempestate apparent plane exhiben- tia. Sic ergo ille (i); Numini adest formidable decus Magnificus robore judicioque! Excellens justitia , rationes non reddet ! Jgitur metuant etim , quotquoc hie adfunt. Vs. (i) Job. XXXVII. as'- feqq. Utor amem, tu in aliis, incerprecatione Paravii V. Cl., quae ad rnanum erat. L I T * A $, * A D ?$ tt. 34. crteV< Jam ftatim in ipfius tempestatis defcriptio- nem incidit Poeta. Mare nobisob oculos conti- nuo ponit permagnum , fuper quo fragor fo~ nat Jehovae! Tempestas nimirum, ab Occidente ingruens, Mari incubat ; ex quo fragores ejus longisfime posfunt audiri. Tonat c longinquo Deus glo* riofus! Jehova enim, cum fit appariturus, glo- ria inducus esc. Jehova regnat! Magnificentiam induit Induit gloriam Jehova ! Majestate fe accingic ! Neque igitur tantura auribus percipiuntur fra- gores tonicruum , fed vero oculis fubjicitur ipfe Dcus agens, tonans. Jehova fuper aquas mag" nas ! Hie rerum altitudinem quis non fentiat ! Immen- fa fpatia Maris , quae imaginatione frustra complec- ti conamur, ut et horrendi tonitruum fuper Mari fragores , nos penitus confundunt; dum idem hocce naturae fpectaculum venerationis fenfum nobis in- ji' (I) Pf. XCIII. i. ?6 COM-MENTATIO jicit, Jehovae exhibendum potentisfimo. Simul igicur evehimur , fentimus idem cum Poeta ; nos- trumque animum divina quaedam voluptas Percipic atque horror, (i) Sed manet in Mari tempestas. Ita enim Poe- ta in fragoribus defcribendis pergit : Fragor Jehovae est validus ! Fragor Jehovae esc venerabilis! Qiiae fuspicari nos finunt, tempestatem paullo propius accesfisfe ad Libanum. Nunc enim fragorum demum percipitur lingularis vehementia, Fragor Jehovae est validus ! At majora etiam ex paucis hisce verbis efficere poterit lector attentus. Etenim non tantum in iis naturae videbit convenientiam , quod ad tern- pestatis defcriptionem attinet, fed etiam veluti introfpiciet in Potae animum, maxima admira- tione perculfum. Admirationis enim fummus affectua effecerat, ut haec efFunderet poeta; Fragor Jehovae est validus ! Fragor Jehovae est venerabilis? Ita (i) Lowth. Prael. VIII. L I T E R A R I A, 77 lea etiam Pf. LXVIIL 34. Vocem fuam edit, vocem majestatis! Id autem nobis indicio esc , Poetam ita in fpec* taculum illud magnifieum oculos habuisfe infixes , atque fie afFectum fuisfe potentia ec majestate Jehovae, uc non posfet non hos animi fui af- fectus exprimere: quod tamen mira quadam bre- vicate fecit. Brevia item funt et fublimia ilia Virgilii: . Ponto nox incubat atra, Intonuere poli cet. Sed ea Davidicae defcriptionis magnificentiara ac majestatem minime attingunt. Est enim hu- jus fublimitatis caufa in religionis fenfu intimo fita, quern nobis Poeta veluti infpirare vide- t tur. Haec igitur Davidica humanas res e nostra memoria fere expellunt, eumque in nobis fubli- mitatis excitant fenfura, quern fancta rerum di- vinarum movet recordatio. Contulisfe juvat egregiam tempestatis defcrip- tionem in Jobeide obviam , quae in tonitruuni fragoribus depingendis incomparabilis est: (i^) ' At- : (I) Cap. XXXVll. 2 feqq. 7*8 CoMMENTATIO Attetite aufculcate vocis divinae fragorem! Voce din protracta edit mugttum Intonat voce majestatis fuae! Nee quis asfequatur ejus vocem quam audit. Voce fua intonat Deus mirabilem in modum ! At ipfum divinae majestatis tonitru quis co- ram fustineat! (i) Vs. 5. Hucusque gloriofe , etfi procul , e Mari fona- bant fragores divini, fed a Poeta ica defcripti, uc (i) Cap. XXVI. 141 Afferre liceat tempestatis de- fcriptionem , qoam dedit nobililisfimus poeca, K lop- stock, et quae, fi fublimitatem fpecces, est profecto eximia. Wolken ftromen herauf! Sichtbar ist der kommt der Ewige! Nun fchweben und raufchen und wirbeln dieWinde ! Wie beugt fich der Waldi wie hebt fich der flurm ! Langfain wandelt die fchwarze Wolke, Sehc ihrden Zeugen desNaheti den ziickenden Strahl ! Hort ihr Jehova's Donner! Hort ihr ihn , Hort ihr ihn, Den erfchiuternden Donner des Herrni- Vid. Carmen cui titulus: Fruhlings morgen ; e quo haec defumfimus. L I t E fc A R I A* 79 Ut proximi viderentur. Nunc vero tempestatis effectus propiores indicant , earn e Mari in Con- tinentem fe contulisfe. Fragor Jehovae frangit cedros. Immo frangic Jchova cedros Libani. Quod phyfice quidem defendi non posfet , poS- tice potesr. Leges enim phyficas non curat Poeta,qui res ita depinxerit , quales ipfiusanimo vehementer commoto videbantur! Fragorum vim maxime fuerat expertus. Fragores cum fulmi- nibus , arbores frangentibus, quam proximo erant conjuncti! Improbabile tamen minime nobis vi- detur, procellam quandam graviorem hujus tem- pestatis comitem fuisfe, quae, pariter ac fulmi- na, Jonge lateque ilragem arboribus intulerir. Hanc aurem ventorum vim in fiimmo animi af- fectu non comrnemoravit Poeta (i). Cedros tantum adfpicit fractas , ipfas Libani cedros , quamvis firmas atque proceras ! Libani enim aids montibus omni mole incubat tempes- tas: arque in hos montes gravitatem fuam om- nem exonerare videtur. Ec- (i) Tnlem vero meraorat procellam in fublimi il la, quamvis ficta.tempescatis defcriptione, /yiXVIILn. Vehebatnr (Jehova) Cherubis ec volabat, Et fuper vemi alls ferebaenr!" Cf. Pf. XCIX. ii SO COMMENTATIO Ecquis igitur est , quern haec rerum externarum vis ac magnitude) non concutiat et quad deprimat, fed cujus in animo fimul non excitec fenfus fubli- mes,quibus ipfe Poeta movetur, dum Jehovam vi- det aiiisque monftrat in hac naturae perturbatione agentem omniaque efficientem ! Cum hoc autem loco conferri meretur Vates fublimitate infigni eminens, Nahumus^ ubi in eximia fua tempestatis deferiptione haec canit: Languent Bafanus atque Carmelus, Quaeque crescunt in Libano, languent CO* Nostri vero loci majestas incomparabilis in eo maxime cernitur , quod ipfe Jehova agens in- ducitur. (2) Manet quidem in. Libano tempestas, fed fi- mul in Sirium faevit , altisfimum ilium mon- tem Libano oppofitum. (3) Nunc (i) Cap. I. 4. ad quern locum vid. omnino doctfs- fimum Kreenii Specim. Acad. de Nahutni vaticinio p. <55. Cs) Vere Low thus, Prael. XV[. Inquit, Dei magnitude, potentia funt argumenta , In quibus perpetuo et Temper digne verfatur, in quibus plane trium* f p\\n Hebraeorum poeTis!" (3) Quern ad Auftrum profectura tetnpestas trans- gredi debuit. L i T fe k A k i A. 8t Nilhc vero majus etiam fpectaculum , ex ma- jore tempestatis gravitate ortum , nostris oculis ob* jicitur; cum Cedri Libaniticae, ipfique montes Libanus ec Sirius, animalium ad inftar, fubfi. liant. CO Quamvivide, qtiam rnpide, ( hunc tempestatis furorem per imaginem expresfit Poeca! Quan- topere nosmet ipfi nobis videmur huic faevienti tempestati adesfe , omnemque ejus gravitatem fentire ! Hos enim montes tremefactos , eo- rumque arbores firmisfimas concusfas dum cogi- tamus , obruitur dejiciturque imaginatio nostra ^ quae fustinere talia nequeat! Verilm erigi- mur fimul per religionis affectiim , e fenfu Je hovae praefentisfimi oriundum ! Hoc verae est fublimicatis. Ejusmodi etiam affectus auctof Jvbeidis excitat, cum Deum in gravisfima tern* Restate inducit appariturum : En, montes evellit, nee opinantes (dum advenit) Eos fuo haiitu fubvertens! En, terram tremefactam quatk ex fuo loco! Ejusque columnae pavide obftupescunt ! (2) Hune CO Conferri cnpimiis.qnae diximns fnpfa p. (2) cap. ix. 5 r3 Quae nonnulli de metonymica hujus loci ratio- ne protulerunt , ac fi homines aut animalia de- ferti esfent tremefacta, non vero ipfum defer- tum , nobis non magnopere placent. Sacris enim , ac praestantisfimis etiam Graecorum Romanorum- que poetis , hoc inaxime folemne est, ut ter- ram, vel fimilia per tempestates tremefacta esfe canant, Ita Davides alibi in tempestate: r Tune tremebat et concutiebatur terra Ac fundamenta montium quasfabantur ! Tremebant nam Ille erat iratus ! (i) Et Aeschylus; r (i) Pf. XVIII. 8. cf. LXVIU. p. CIV. 32. Jercm. IV. 24. 88 C O M M E N T A t I Q Xflcw cT jj^ Bpovrfa K. T. A. (i) | Tellus concuritnr Sonusque rugiens reboat Tonicrui. Eodem modo Virgiiius: Ipfe Pater -- ^ Fulmina raolitur dextra, quo maxima motu Terra tremit. ^2) Non itaque mirum videatur, Davidem hoc loco defertum ipfum defcripfisfe tremefactum, auc certe tonitruum vi ita concusfum, ut tremere videretur. Hoc enim poetae esc imaginatione vivida praedici. Quae autem his inest poefeos praestantia, di- cam? an efficacitas, hanc comitatur proxime fublimitas atque majestas: nam cum per treme- facti deferti contemplationem imaginatio nostra obruatur, eo ipfo penitus percellimur; fed li- be- (1) In Jovis irati defcrfptione , Prometh* Finct^ vs. Io8o feqq. (2) Gcorg. I 328 fqq, L I T E R A R I A. 8^ bere fimul in altum evehimur per cogicacionetn illam: hunc motum Jehova cievic! Ecce au- tern fubito in aliud abripimur fpeccaculum : Fragor Jehovae cervas facie abortire! Tarn graves funt fragores ec tanca est folgurum vis, ut cervae abortum patiantur menu compul- fae(i). Quae dum legimus, nefcio, quid nos magis moveat, tempestatis vehementia, an poe- cae animus , in mcdio tempestatis furore ani- malia hacccc cogitantis , an denique ipfius poefeos praestantia, quae peculiare istud ica re- ferat, uc fubliraitatis laudem omnino mereatur! Ex nostri quidem ingenii cultu judicantibus vi. deri queat ipfa ilia cervarum abortum facientium mentio carmini tantae dignicatis non convenire, ec cum jusco pulcri fenfu pugnare. Ac cavea- mus, ne noscrum fenfum fimplicioribus obtru- damus temporibus , quibus vox nacurae quad audiebacur apud Hebraeorum poetas. Vide au- tem, quantum una cum animalibus patiatur poe- ta Hebraeus (2) ! Quodfi vero cogitamus , Davi- dem quondam pastorem fuisfe, qui nonnumquam (1) Cf. Job. XXXIX. 4. (2) Conferri velim Herder. Geist der Hebr. Vol. I. p. 73. 88 COMMENTATIQ confpexit animalium in tempestatibus angores , cer* varumque abortus per metum effectos, minime mirabimur, hoc loco commemorari cervas ab'oiv turn ica pasfas, ut inde gravisfimum augmentum a4 fublimem tempesratis defcripcionem accedat.^i) Sed fubito ad aliad denuo fpectaculum addu- ciraur; nondum enim tempestatis impetus cesfa* vit: Jehova nimirum, qui cervis abortum attu- teat, Sylvas nudac arboribus! t Arbore ergo fulmine tactae m ubique in fylvis CO Gf. Blair, Lesfen over de Redek. T. I. p. pa In hoc adjurictorum delectu , quo felicisfitnus erat Da- vjdes, admiratus fura faepe K lo ps c ockium , plurj~ bi^s recendoribus in hoc genere praestancem, maxiuie, Ubi haec in Mesfiade canit: Satan fprach's. Indem ging vou dera Versdhner Ent- fet?;en Gegen ihn aus. Noch war in den einfahmen Gra- bern der Gottmensch. Mit dem Laute womit der Lasterer endete, rauschte Vor dem Fusz populi au- tem , in media tempestate fecuri , vircus atquo re- (O Vid. Harinar, /. /. T. III. p. 322 feqq. (2) Vid. Schiller, Opp. Vol. VIIL p. 227. Edic. 1818. 8. religio aniraum nostrum ad furamum aldtudinis gradum adducunt. lo. Quod in gravisfimis teinpestatibus pterumque evenire folet, ut pluviae cadant denfiores, nunc etiam obtinebac; fed tarn vehementer tantaque copia effundebantur pluviae, ut diluvium oriri videretur , quo terram Jehova inundare dicitur. Haec Poetae defcriptio nihil habet, quod nos- tram exfpectationem admodum fuperet, quan- doquidem in nostris regionibus graves imbres cum tempestatibus faepe conjuncti funt ; in Oricnte autem ipii imbres eo funt graviores , quo gravior est tempestas. Cujus rei illustre exhibet exemplum nobilisfimus Poeta Arabs, Slmralkeis. Haec dicens, confedi juxta hunc focium meura, et dum reliqui partim erant in Darigjo , Parrim in Uzeibo, procul accidebat aliquid, quod attenta mente contemplarer. Imber erat, qui gravis onere fastigium Kat- nae ad dextram attigerat, Et ad finiscram incumbebat in montc Sicar et Jedsbul p2 COMMENTATIO Mox aquas confpiciebatur copiofe effundens fupra campos Cuteiphae. Ubi pronas humi dejecic arborum denfisfi- mas. Pars imbris fequior transibat montem Kenan, Ibique ibices expellebat ex omnibus habita- culis. i In Teimae autem oppido ne tnmcum quidem paltnae relinquebat intactum, Neque ullum munimentum, nifi quod alee la* pidibus exftructum esfet, (i) Ex qua defcriptione imbris , plena horroris , quodammodo efficere posfumus , quanta fueric imbris a Davide defcripci vehementia. Amralkeis enim antea defcripferat tempestacem vehemen- tisfimam, quam fequebantur hi imbres, quen> admodum in nostro carmine Davides. EC quid naturae convenientius : quid ad efficaciam esfe potest aptius? Est in carminibus facris exem- plorum copia, quae fatis indicant, imbres hos- ce cum tempestatibus conjungi et eximie a poe- Us depingi, (2) In (1) Vid. Moallakah vs. 68 feqq. e verfione Pa- tavii V. Cl. in Comment, f. L (2) py: cxxxv. 7. job. XXXVIIL 25. cff. pf. XVIII. 14-16. Pf. LXXVII. 18 fcq. -Jorm. LI. 16. X. 13. Job. XXXVII. u. LlM T E R A R I A. 93 In nostra quidem tempestatis dcfcripcione , pluviae diferte non indicantur confuctis vocabu* lis, fed ex effectu tamen impetus earum fatia dijudicari potest. Etenim Sedet Jehova terram inundans. Pluviae nimirum, quae in montcs decidebant* et de montibus in vallcs proruebant, molem affere- banc aquarum ,unde exfifteret inundatiogravisfima. In moncofa Palaeftinae regione citius etiaru inundan- tur terrae atque celerius diluvia apparent (i). Nostro autem in carmine breviter quidem ea dicebantur, verum quo major est hujus defcriptio- nisbrevicas, eoetiam major est ejusdem vis. Non tantum enim ad naturam rerum exprimendam apta est, fed tempestatis quoque praefentisfimam vehementfana nobis proponit plane cumulatam. Gravisfimus nimirum imber auget tempestatis magnitudinem. (a) Nee tamen, huic fpectacu- la Ci) Cf. ff. CIV. 13. ec Vid. Amralkeis in Moal- lakah vs. 75 feqq. (2) Hoc fenfit etiam Tasfo, cum haec fn immortal! fuo carmine (La Gerufal. Lib.} caneret: La ploggfa aigridi ai vcnti ai tuoni s'accorda D'onlbile armonia, che'l mondo asforda! Cane. VII. Sc. 122. 94 C O M M E N T A T I O Jo intend , confundimur ! Namque , ut adjicic Poeta , Sedet Jehova rex ferapiternus! i. e. Jehova non aquarum tantum, fed omnium rerum dominus est ac moderator ! Hoc dictum non aures tantum afficit , fed animum tangit et movet ejusque fenfus intimos ita erigit, ut rebus omnibus externis nos reddac fuperiores. Simili modo Jehovam laudavit Davides, in Pf. XCIII, ubi eum pingit in gravi apparentem procella : Firma flat terra! Manet immobilis ! Stabilis est tuus thronus ab aevo! Ab aeterno tu es! Quanta autem haec est cogitatio: Sedet Jehova rex in aeternum ! Ipfum coelum petit Poeta ; ibique Jehovam omnium potentisfimum Deum in folio fuo immobili fedentem contemplari audet. In ae- ternum fedetjehwa) nam nullis tempornm fi- L I T E R A R I A* p nibus adftringitur : atque adeo, qualem fc nunc praefentisfimum potentisfimumque ostendit, ta- lem fe Temper praeftabit! Ps. 11. Suavis esc et dulcis claufula, fi ipfum Car- minis verfum ultimum , fed elata fimul ec fublimis, fi Poetae fpectes affectionem , atque fenfus quos hoc verfu expresfit. Haec demum digna erat Jehovae celebratio , qua omnibus iis, quae antea Poeta effuderat, corona impo neretur. Jehova fuum populum tuetur Jehova fuo populo largitur fecuritatem! Quanta oppofitio, inter rerum naturae conturba- tionem , populique quietem et fecuritatem ! Quanta fecuritas ilia, quam Jehova potentis- fimus populo fuo largiebatur ! Hac profecto nulla major , felicior nulla ! Defunt mihi verba, quae, quod fentiam, apte exprimant, ut defuerunt alibi faepisfime in exhibenda Car* mis fublimitate. Sed non est quod ego erubes- cam ; cum ipfi etiam Poetae verba defuisfe vi* deantur , quibus animi fui affectionem patefa- ceret. Profecto, nihil aliud ab optimo rege Da- p6 C O M M. L I T E R, Davide exfpectavisfes , nifi ut , laetus de popu-* li fui falute et fecuritate fbb Jehovae tute- la, haec fumma beneficia agnosceret de iisque palam praedicafet ; nihil aliud ab eximio poeta $ post talem tempestatis defcriptionem , nifiutea^ quae et durante tempestate et ftatim post ejuS finem fenfisfet, mine etiam verbis efFundere conare- tiir; nihil aliud denique a praeftantisfimo Dei cultore , nifi ut religiofis fuis afFectibus , qui per totiim carmen dominarentur , gratisque erga Je- hovam fenfibus exhibendis , animum fuum , di- vinis rebus plenum , levaret et veluti exone* raret ! Et haec quidem habui, viri clarisfimi, quae ad disceptandam Quaestionem vobiscum com- inunicarem. Satis quidem, li verborum fpecte- turnumerus; fi vero argumenti dignitas et prae- ftantia , an fatis dixerim, valde dubito! CORRIGENDA* Pag. 6. I'm. 14. Clarisfime! legs Clarisfinii ! 15. 9,10. nnaiiime nnanimiter' ^- 23. 6, 7. Samaritono Samaritano 32. i. abortiri, abortire, ^ 37. , 22. Hisp. Hitph. ^ 50. 4. abortiri ! - abortirtl ^. j. 6. invoce. in voce* JOANNIS EVERARDI DE VOOGT; IN ACAD. RHENO-TRAJECT. JJTT, HUM. CANDID. ET THEOJ-. STUD. > BESPONSIO AD QUAESTIONEM LITERARIAM, AB 'ORDINE PHILOSOPHIAE THEORETICAE ET UTERA- RUM HUMANIORUM PROPOSITAM: H Ita exponatur magnified vehementisfimae tempcs- tails defcriptio , quae Pfalmo XXIX. continetur, w ut Hebraicae et Linguae et Po'efeos idonea habea* tur ratio ) utque fitus locorum, quantum opus fit* et eomponendi carminis opportunitas atten- dantur," Quae , pariter ac LEONARDI JOANNIS FREDERICI JANSSEN ad eandem quaestionem responfio, praemio digna judicata esu vTr Htt KI/IA/KW . <. ,CI T JTI .josi;-: . a A ; ITU i r ;ixorr tof. LlTERARIA. quc incommodis obnoxia, plurimum tamcn fi- bi conftans ernt cc falubcrrima. Gaudebat Pa- laeitina coelo per magnam anni partem fere Temper fereno acque jucundo. Tantum autem abest, ut calis coeli aerisque temperies ingenii animique ardorem deprimac ec extlinguac, uc potius hominis animum erigat excollatquc ad hujus univerfi majestatem fervide grateque per- cipiendam (i). Praeterea longum esfet ec non necesfarium , hoc loco explicare , quid ipfa lingua Hebraica non tantum valeat ad poefin cractan- dam, verum inprimis ad res naturales exprimen- das. Haec enim , fi rite tractentur , intimam , eam- que tironis viribus longe fuperiorem, literarum Orientalium requirunt cognitionem, uc cc ex- plicationem magis illuscrem perpolitamque. Obi- ter cancum monere fufficiac, linguam hancce co piofa fua, neque ex paucis, quas nos habemus, reliquiis dimecienda amplitudine, frequencisfimis- que fuis figuris ec imaginibus mirifice inferviis- fe poefi craccandae. Turn vero innumera ilia herbarum, [plantarum animaliumque nomina ec cog- (l) De coeli aerisque temperie In regione Palaeftinao vid. Harmer, Waarnemingen over het Oosten , door J. E. Faber, T. I. p. 1*84 et Cl. Pareau, Antiq. Hebr. defcript. p. 61 fqq. Cf. actein Dibbits. I. [. P- 32. 4 C O M M E N T A T I O cognomina, quibus abundant Hebraei, frequen- tisfima fubftantiva ad fonos naturam imicames formaca, et verba, quae notiones vel maxime abftractas , tanquam res animatas agentesque re- praefentant , manifesta nobis funt tescimonia , quantopere in hac lingua vivat vigeatque natura , quam referebac matrem (i). Sed vero praeter has aliasque eximias oppor- tunitates , Hebraeorum poetae ad naturam , qua cingebancur, carminibus celebrandam, inprimis fimplicisfima vitae ratione, et peculiar! fua in- dole fuerunt aptisfimi. Et fimul iide'm, unum verum Deum tanquam hujus univerfi Creatorem et Gubernatorem agnoscentes colentesque , ve- nerabili hoc religionis fenfu, quo omnis eorum est diffufa poefis, longe multumque alias gen- tes annquas fuperarunt. - Et p^inlum quidem fimplicisfima vi'ta6 ratio fponte hosce poetas ad naturae ducebat con- templationem. Scilicet Hebraei plerumque non urbiiKTi moenibus erant inclufi, neque intra ae- dium- muros cohibiti ; , fed ; Fere- femper hilari de- leo (i> Cf. inter alios Herder, Geest der*Hebr. poejte L p. 6 fqq. 140 fqq. II. p. 2 fqq, Muntinghe, de Pfalmen uit het liehr. vertaald \ ! Inteiding> p. 13 fq; eeCl. Pare a u, Infl. Interp. V. T. p. 426 fqq. Ct dt mythica S, C. interpret, p. 209 fq. L 1 T 1- K A fc I A. $ tectabamur naturae adfpcctn. A longisfimo irtcte temporc vkam egcranc pastoritiam auc agricul- turae iuerant dedid. Uti antiquitus Patriarchae greges fuos per regiones cc defer ta duxeranc, ec pecora tanquam praecipuas colucrant opes , ita Isra&itae, licet hac ipfa-rc Aegyptiis invifi, a prisco more non deflectcbant (i\ Noviniiu aatcm, hanc gcnt-em, cum innumcris nrniendsque ; ex Aegypto egrcsfam, et per ferta Arabica oberrantem, Nomadum initar in tentoriis vfxisfe, ct nil fcro nifl pecora fua cu- rttsft: IniO' vcro^, np in Palaeftina quidem rei pecuaria negiigebatur , ibi autcm agricultura vige* bat qnam maxime. In rcgione nimirum j#0i misfa, quamdia ibi prior ftabat respublica , agro- rum cultura et gregum cum erat praeclpua o"m* niumoccupatio , ac ' nemini indecorum habebatar % (i rustic! operis negotiis vacabat.(a) Quid? qu^3j regia dignitate introducta, tanto in honore Rift ilia patriarchalis ratio vivcndi, nt, quo majo^ rem quis haberet pecudis copiam , ' eo cenftre- tur opulencior (3). Quidni' igitur a poetis , qui quo* (i) Gen. XLVI. 32-34- (a) Cf L o w th , dp fwrp poJi Hebraeprum praejisct, p. 71. ed. Rosenmulleri, 1815. (3) i Sam. XXV. a. cf. CI. Pa reau, Antiq. ftfa-iptio, p. 412. cjiq : 6 C O M M E N T A T 1 O quotidie in defertis vel in pratis verfabantnr vel ad Jordanis ripas pecora pascebant , ugros cole- bant, vicaeque ruralis gaudebant fuavitate, quid* ni ab illis exfpectaremus poefin, in qua vigeat natura? Ovium greges , laete pastum quaerentes , vel ad pabula fahantes ; prata fertilisfima , ec hor- rida deferta; fylvae arboribus denfae,et montium juga asperrima; rivi leniter currentes et litora refbnantia fluctibus, die noctuque pastoram ani- mis obverfabantur. Et in coeli fereni vel plu- viarum nubibus obducti con temp] atione ; in fo- lis orientis vel occidentis adfpectu ; in noctium te- nebris , iisque five denfioribus , five lunae astrorum- quefuavi fplendore collustratis ; in pluviis imbri-r busque , et in tempestatum vehementisfimarum to^ nitrubus fulminibusque , plurimi Hebraeorum poetae rerum naturam continue obfervare po- terant et admirari. Neque eos inde plurimum fibi petiisfe imagines et carminum arguments , nobis mirum videri potest. Fingalis enim filium, in mondbus Caledoniae carmina fundentem, quis ideo reprehendat , quod fuas imagines duxerit a rebus, quibus proxime cingebatur ?Et fane nil frequentius in ejus carminibus occurrit, quam comparationes , vel a montibus defumtae fyl- visque , in qui^is degebat , vel a mari exaeftuan- (e, cujus fluctqs littora perpetuo feriebant, vel a procella eminus erumpente et jaxta montes ep col* LttERARlA* 7 colles ruente, fimilibusve naturae fpectaculis, quae quam faepisfime fub ejus adfpectum cade- bant (i). Similiter Hebraei, in orationis for- ma habituque , imagines naturae quam plurimum adhibent. Ab agricultura et re pecuaria, ab exun- dantibusaquis, afondbus aquarumcopia destituds, a luce fplendente et horridis tenebris , a montibus Libano Carmelove , et quidquid plura Palaefti- nae terra coelumve contineret, fuas imagines repetunt et comparationes (2). Et proud Osfia- nus carminis fuiverfus comparat cum matutinogra- tisfimoque rore , in colles decidence , cerva^um ar- mentis refertos (3), fie etiam Mofes in carmi- ne , postquam fubiimi exordio divinam celebra- verat aequitacem atque potenciam, dicere pergit: Destillet pluviae inftar mea doctrina; Defluat ^ ficut ros , meum eloquium ; Ut denfae guttae fuper tenerum gramen ; Uti imbres copiofi (uper herbam (4). Ac- (0 Vid. Carmina Ossianiei ed. Ra^tecli pas* fim. (a) Cf. Lowth. Praetect. VI Cl. Parcau, Inftii* Interpr. y. T. p. 434 fq. coll. p. 232. Herder, 1. 1. I. p. 101. fqq. et Dibbits, 1. 1. p* 87-95. (3) Fin gal is itiitio , p. 37. ed. laud. (4) Deut. XXXII. 2. Cf omnlno E. Kisr, in ora* tiene , cui tftulm : Overeenkomst tusfchen den pocttfcfien B fniaaft 8 C ,0 M M E N T A T I O .Accedit autem huic vivendi radoni ipfa He- braeorum indoles , eximie ad rerum creatarum pulchritudinem , varietatem, et magnificentiam optime percipiendam , fendendam carminibusque ^praedicandam comparata. Merito Hebraei , univerfe Orientalium , ad quos percinebant ipfi, indolern referentes , pueris dicuntur fimillimi : horum enim rationem ad vi- vum exprimunt. Uti hi moventur inprimis rebus externis fenfus ferientibus , et quidquid vident, audiunt, tangunt, id cupide arripiunt eoque maxime delectantur; ita etiam Orien tales fponte adhibent et in fuos ufus convertunt ea, quae fenfibus hauriunt ac percipiunt. Hinc iis rebus maxime operam dederunt, quae, externis patentes fenfibus, non interiorem quandam in- dagadonem , fed vero obfervadonem require- bant conftantem et diuturnam, quocirca in re- bus naturalibus explorandis egregios fecerunt pro-rresfus. Hiftoriae naturali ftuduerunt maxi- rne; et plantas herbasque earumque vim ad medendum hominibus fludiofe funt perfcrutati. 'Uti vero pueri animalibus impenfe delectantur, imo fmaak van O s s i a n en de oude Hebreeuwen , p, 54. fq. FerhandeL en redev* 9 1816. tn hoc autem exem- plo, ut ec in caeteris piurimis iecutus fum verfioneni Cl. J. H. Pareau. L I T E R A K I A 9 imo cum iis canquam fui fimillimis loquuntur et ludunt , ka ec Hebraei horum fummo ducebantur amore , eaque fociorum inftar tractabant , imo paterna quadam caritace aliquando complecte- bancur (O- Mirum denique, quantum Orien- tates, fenfibus externis ducti , Astronomiae opc- ram dederint astrorumque motus et mutationes obfervaverint atque exploraverint. Quamvis enim ea perfcrutandi vi , quae rationis excultae ope acquiritur , carerent, vel fie tamen non posfu- mus non admirari fummam eorumdiligendam, ec acerrimum explorandi ftudium , in iis rebus, quas phyficas dicimus ; ideo praefertim , quod in- ftrumenris, quae nobis adfunt , paene omnibus erant desthuti (2). Praeter hos acriores fenfus adest Orientalibus indomitus phantafiae fervor, et ingenium, quo incuitius, eo vividius, promp- tius fervidiusque. Homo igitur Orientalis , quae- cunque fenfibus haurit externis , ea continue ad animum transfert, vivideque fibi reprae- fen- (1) 2 Sam. XII. 3. Cf. Bocbarti, Hierotoic. I. a. 46. p. 521 et Docc. L. G. Pareau, Tograj. Carm* P. 59- (2) Cf. liber cui titulus: Bricveto van eenige Portttgee- fche en Hoogd. Joden aan Volcaire, IV. p. 131 fqq. et Cl. Pareau, /*//. Int. j^. T. p. 175 fq. et pag. B a KO CaMM"ENTAT.iO fcntat. Ncque ad notiones abftractas fe con- vertit, easve cogitando et philofophando asfe- quitur percipitque, fed unice rebus objectis af- ficitur atque impellitur. Omnia,eaque ipfa quae cerni non posfunt , ad fuos fenfus admovet , in ipforumque oculorum ponit conspeccu. Quod- fi talis fuit Hebraeorum poetarum indoles , uti reve- ra fuisfe conftat, eos rebus creatis vehementer Msfe impulfos, quis non videt ? Quidenim magis mend eorundem obverfabatur, quam hoc univer- fum, cujus magnificentiam quotidie intuebantur? Turn vero iidem Orientates , quo erant rudiores et incultiores, et quo magis in iis confpicimus judi- eium non fatis explicuum ratiocinandique facul- tatem parum provectam, eo aptiores videntur fuisfe ad rerum naturam vivide et elate carmi- nibus exprimendam ac praedicandam. Fateor quidem, mirabili ilia elegantia et venustate Orientates carere , qua Graeci placent , demul- cent , aliiciunt. Hi nimiruiri , magis ad rationis praecepta, quam ad affecuium vehementiam , in- formantes poefin , quidquid pulchrum, exquifi- turn, venustum habetur in rerum natura, fa- cillime vident, cupide arripiunt et ab ea pane nobis depingunt, qua maxima placeant, animum- que nostrum pulchri venustique fenfu penitus im buant (i). Quae omnia fi quis ^ex Hebraeo- rura (l) Cf. Dibbits, 1. 1. p. 117. fqq. L I T E R A R I A. II rum carminibus elicere vellet , aeque frustra is quaereret, ac fi juvenilis aetatis decus in puero defideraret. Sin vero Graeci provectiore culcu Orientalibus praellent, hisce tamen indomito illo phantafiae ingeniique fervore longe (lint inferio- res. Rerum naturam acrioribus fenfibus intuen- tes Orientales vicam animamque ec formam hu- inanam omnibus rebus tribuunc. Totam hanc na- turarn non tamquam inanimacam ec machinis (I- milem, fed vitae plenam fibi fingunt, plenam vigoris et virium plenam fenfusque , omnia mo ventjs animantisque et late per omnes panes dif- fufi, uc Cngulae res fingu-lis veluti mentibus confiliisque regi videantur." (i) Hinc audacis* fimae illae 7rpoa-V7rQ7rQiict.t , quibus abundac He braeorum poefis. Ne dicam de animalibusferisque quibus humana adfcribiHicur atcribuca atque affec- tus;ipfae herbae , plantae , arbores , fylvae, rivi, torrentes , ipfa maria vastisfima, monces alcisfi- mi et regiones imuicnfac in Orientalium carmi' nibus vivunt et agunt, gaudent, laetantur , ju. bilant, lugent, erubescunt, prae horrore con- tremiscunt. Quid? quod ftellis, foli lunaeque confilia affinguntur humana , imo fulgura lo- quuntur vendque agunc hominuin inftar. Ver- bo (i> Sui?t verba Docc. L. G. Pareo-u, 1.1. p 3^ ea de Arabum diceutis poctj. la C O M'lVi E N T A T 1 O bo: in Orientali poefl , quae in rerum natura : adfunc, vita, fpirim , affectibusque animancur omnia (i). Jungunt autem Orientates huic phantafiae vi fummam affectuum vehementiarn. Hisce du- cuntur et impelluncur , quo animus ruit. Quid- quid mence percipiunt , id quam celerrime fub fenfus revocanc externos, et quidquid fenfibus hauriunt, id pleno atque exaeftuante pectore protinus effundunt. ,, Homo Orientalis aflfecti- tfous unice indulgens iis abducitur , imo rapi- tur ad fummam animi inflammationem , illoque abreptus impetu , abjicit racionis frena , nil cu- rat, niii quod flagrantibus ftudits conveniat, at- que ita celerrime fertur torrentis inflar , rapido cur- furipas transgredientis , nullumquenon obftaculum impetu fuo removentis. *' (2) Poetae igitur non confulto (ibi eligunt carminum argumenta , fed, rebus obviis cum vehementer afficiantur, inti- mos hos animi fenfus, quibus toti imbtiti func, numerofa lingua , verbis concitatis , vividis ima- ginibus continuo exprimunt et efFundunt. Hinc re- (0 Job. XXXVIII. 35. et pasfim. Pf. CIV. i*. XCVIII. 7, 8. XCVI, 12, 13. >/. XXIV. 19, 20. XXXIII. 9. XXXV. i, 2. XLV. 12. XLIX. 15. pasfitn Cf. Herder, 1. I. p. in fqq. 142 fqq. Lowth., Praelect^ XIII. CU Pareau, Inft.Int.r. T. p. 230 fqq. ec 435 ^q- (2) Verba D i b b i t fii, 1. 1, p. 22. L I T E It A R. I A. 13 rerum naruram carminibus defcribemes , non inge- niofe eamimitancur, ipfique manent immoti ac fri- gidi; fed contra , nobis palam confpiciendum praebent intimum pectus commotum , ut ipfi nos percipiamus ac penicus femiamus, quid fenferint vates , cum carmina funderent. Lae tarn celebrantes naturae condidonem poetae prae gaudio exfultant , et nos laetamur cum iis. Con- tra in horrendis naturae fpectaculis carmine praedicandis inrimam aniini venerationem osten- dunt, nobisque venerabundam admirationem vel ftupendum incutiunt horrorem. In carminibus igitur Hebraicis dijudicandis non tantum ipfam orationem , fed multo magis poetae animum at- tendere nos oportet, e quo orationis vinculura explicetur. Ex eadem aiFectionum vehementia, fententiarum , qui dicitur, paralelismus ortus vi- detur; qui, quantam gravitatem orationi pondus- que afFerat, dici vix potest, quidqaid enim amant vel averfantur, aut quomodocunque ve- hementer funt affecti , id et aflimiando ec con- trarium negando, et digrediendo redeundoque ita amplificant oratione, ut fenfus animi eos- dem femper recurrentes in verbis audire tibi vi- dearis." (i) Legat quis nativam illam et incom- pa- (t) Quod verisfime de Arabibus dixie Doct. Para- vius, I. 1. p. 46. 14 C O M M B N T A f 1 O j5arabilem equi bellici defcriptionem , quam no bis dedkjobeidis auctor. Nonne ante oculos Mi- tutum videri fibi videtur animofisfimum ill ud ani- mal, Arabibus inprimis nobile ? At vero fimul in legendo ipfum poetam non posfumus non cogi- tare et coram quafi adfpiccre , dum equum agi- liem , ftrenuum , ad pugnam paratum , animofe hue illuc exfultancem , fumma delectatione et admiratjone oculis imuetur. Audias, velira, quancam habeant vim iterationes , repetitiones^ digresfionesque , quibus utitur vates : Tune equum induis bellica virtute ? Armasve ejus cervicem ferocia ? Tune eum agilem reddis, inftar locustae^ Du/n fono fui ronchi formidabilis esc ? Terram ungula cavat exultans ; Dum ftrenuus it obviam telis: Ridet timorem, non terretur; Non retrocedit ad enfis adfpectum^ Adverfus eum pharetra ftridat. Flamma hastae atque enfrs : Tremens ac fremens crtisfrme prortiit, Et flare loco neseit , dum tuba clangit^ Tubae fonanti laetus adhinnit; Pugnam olfacit eminus ; Ducum minas ac miiitum clamores. (i) Sh (i) Job. XXXIV. 19-25. cf. imprimis Cl. Pareau, . Int. P. T. p. 422. L I T E R A R I A. IJ Similiter maximam vim habent illae verborum, fementiarum, rerumve repctidones, quando Mo- fes tranfitum Israelicarum per Mare Rubrum eximio carmine celebravit. In quo praefentisfi- mos fenfus affectusque, quos ipfa res, pcrquam memorabilia, in ejus animo excicaverat, ad vi- vum videmus expresfos. Admiratione et'vene-, ratione perculfus poeta hoc ipfo temporis mo- mento videt edamnunc undas, in immenfum coa- cervatas horrideque exaestuantes , quibus Pha- raonis currus ec exercicus luerant demerfi pe-. nitusque obcecti. Chorum igitur induxic, qui Jehovam fie alloquitur: ! Spiritu , per te efflato , coacervatae funt aquae 4 Conftiterunt cumuli inilar fluenta, Obriguere gtirgices in medio mari. Dixerac hostis: perfequar, asfequar, Dividam fpolium, istis fatiabitur mea libido, Scringam meum gladium, iscos mea manus de- vastabk! Proflasti tuo fpiritu obtexerunt eos aquae: Praecipites acti funt, uc plumbum in tumidas aquas. (l) Sed quid plura? Jam fatis enim mihi dixisfc vi- (I) Exod. XV. 8 19. \6 COMMENTATIO videor, utindicarem, tales poetas , naturae pul- chritudinem, varietatem et magnificentiam acri- bus fenfibus et phantafia indomita intuentes intimoque pectore fentientes, dignisfimos fuisfe qui earn fuis carminibus celebrarent. Et pro- fecto libri Hebraeorum poetici, nan dico gau- dent, fed vero abundant carminibus ejusmodi; quae cum incomta dictionis fimplichate indo- mitam jungunt fingendi audaciam, quaeque con- ceptuum excelfitate afFectuumque impetu atque vi nos movent, excitant et perceliunt. (i) lis vero, quae hucusque recenfuimus, non unice conflat , neque concinetur Hebraicae poe- feos, quae in natura celebranda verfatur, prae- ihntia. Hisce enim virtutibus cum caeteris Mu- lls Orientalibus ea posfet aliquatenus comparari; et quidem ab Arabibus in cogitationibus, fenten- tiis, imo in verbis quodammodo aequipara- tur (2}. Ast majorem acquirit dignitatem gra- vitatemque Hebraica poefis, et qualem vix, ac ne vix quidem, in ulla poefi inveneris, majes^ ta* (1) De toco hoc argumento cf. cl. Pareau, Ant. Hebr. Defcript. p. 458 fqq. Cl. Will met, in oratione de ingenio Hebraeorum ad po^fln maxime accommodate, pag. iS fq. et Dib bit's, 1. 1. p. 37 fqq. (2) Quod elucet rasxime ex iis, quae docuit in Comtn. laud. Doct. Pareau, p. 35 fqq. L I T E R A R I A. I^ tatem ac fublimitatem , nobilisfimis rcligionis fenfibus, quibus nicitur tota. Et hinc denique omnium maxime haecce poefis res creacas dig- nisfime carminibus defcripfic. Esc qtiaedam religio in cujuscunque gcntis poefi, ec apud omncs populos antiques Diis rebusque coelescibus ec divinis carmine praedi- candis infervierunc poetae. Verum Hebraica poefis religionem tanquam macrem , nutricem vicaeqne fuae foncem veneratur ec colic, acque eo melior digniorque earn adhibuit, quo verio- res purioresque de Divino Numine fovebac nocio nes. Religio, qua homo ab hac cerra ejusque pulchricudine adfcendac ad ipfius Creacorem ac Gubcrnatorem unicum ec fupremum i eumque debitis celcbrec laudibus , cuhuque revereacur fin* cero , in univerfa poefi Hebraica fedem fuam habet privam ec propriam ejusque quafi vim vigorem- que conftituic (i). Nee mirum. Hanc enim gencem, quam felegerac Deus purioris rcligio- nis confervacricem, intticuebac, regebac, modem- batur ipfe Jehova. Opcimis quibuscumquc , quarum ni- 1 (i) Conf. de hac poefeos Hebraeae praestantia CI. Pareau, in Orations de ingenuo Hebraeae poefeos ftu- 4#0, p. 39 fqq. Rau, in Orations de poefeos Hebr.prae Arab, praestantia > p. 211 fqq. ec 4! fqq. CC Dibb its, ! 1. p. 41 45. 101 108. C O M M E N T A nimirum remota ilia aetas capax esfec, de mine Divino notionibus imbuebantur, et pecu- liaribus patefactionibus divinis quam plurimutn gaudebanc Hebraei. Abrahamu-s caeterique Pa- triarchae verum Beum agnoverant terrae coeli- que creatorem omnipotentem , et moderatorem aequisfimum; eumque coluerant tanquam fuum amicum rerumque domesticarum cestem perpe- tuum et confervatorem (i). Eundem igituF Jobeidis auccor in carmine fuo celebrat tanquam potentisfimum , j^stisfimum et fapientisfimum , cujus regimen ad res humanas fpectans, non carpendum fit, neque a mortalibus unquam ini- quitatis accufandum, quippe quod aeque fupereq humanae mentis captura, ac (i quis divinam magnitudinem, in rerum natura confpicuam, dijudicare velit ( 2). Cum ipfa autem genqs infti* tutione fenfim fenfimque eladores et magnificen-t tiores invalescebant de Deo notitiae. Et cum Mofes mjagnificencisfima modo- de montis Sinai- tici cacumine leges promulgaret divinas Cs) et Jehovam praedicaret cotius rerum univerfitatis Creatorem, Dominum Arbitrumque potentisfi- mum (1) Gen. XIV. 2*. XVII. I. XXIV. 3. cf. Cl rcau, Ant. Heb. Defcript. p. 73 fqq. (2) Vid. Cl. Pareau, faft. /;;//>. K T. p. 54^. Exod. XIX ct XX. L I T E R A R I A, 19 imim, immutabilem, aequisfimum, justiim fanc- tisfimumque, fimul vero fuis benignum cle mentem, fiddem cc veracisfimum nullaque cffi^ic repraefentandum i}, turn profecto poefi He- braicae, et fuo exemplo, et fuis inftitutionibus cximias quasque fuppeditavit notiones fenfusque. Tales aucem, quales in nulla non poefi defue- rant antea, nee postea cam univerfae tamque fublimes in cujuslibet gentis, nifi in Hebraeo- rum carminibus, adfuerunt (2). Idem enim Jehova, qui cotum gubernabat univerfum, Israe- liticae gentis erat dux, legislator ec fautor pe- culiaris. Hoc quafi fundamento nitebatur non tantum religio, fed tota civitas Israelis* In tabernaculo Deus ipfe, quafi in palatio habitabac fuo. In fanctisfimo conclavi Jehova , orani , quae Orientali Monarchae, conveniebat, pompa ac magnificentia, Sacerdotum Levitarumque auli- corum inftar turba (lipatus, fuo quafi throno in- fidebat, gentisque coramodis confulebat. Inter- pretibus Mofe, Airone et postea facerdotibus Prophetisque leges ferebac , jus dicebat , ec praemia rependendo poenasque irrogando, gen- tis religion! rebusque necesfariis profpiciendo , ac- (0 Vid. CI. Parcau, Ant. Hebr. Defer, p. 89 fq. et loca ibi citata. (a) Cf. Muntinghe, I. 1. p. 15. ao COMMENTATIO atque ipfam rem bellicam procurando, omnia ea peragebat Jehova, quae apud Oriencales fupre* mae potestatis civilis propria esfe cenferentur. Ipfam terram Palaestinenfem Israelitae referebant Jehovae acceptam; qui per regiones et deferta falvos eos fua manu duxerat in regionem pro- misfam. Reges, quos conftituebant , Jehovae erant vicarii ; ipfe vero Jehova fupremus omnium Rex (i}. Quales igitur quancasque Divini Nu- minis notiones, in quibuslibet fuis carminibus, celebrare poterant vates Hebraei! Omnes enim, quippe fmceri cukores Jehovae, omnia ad eiim retulerunt, a quo omnia acceperant ipfi. In* primis vero iis poetis, qui rerum naturam car- minibus esfent celebraturi, opcimi hi religionis fenfus eximias quasque fuppeditabant poeTeos dotes. Huic univerfo Deus provida fua cura aderat perpetuo; et in rebus creatis fuam glo- riam infinitamque magnificentiam aperte et pa- lam faciebat confpicuam. Hinc igitur vatibus fponte aderant undecunque elatisfimae quaeque de Divino Numine notiones, fenfus affectusque, in quibus poeTeos facrae non tantum agnosci- mus majestatem ec fublimitatem , fed vero ado- ra- (i) Vid. de Theocratia oranino Cl. Pareau, ///. llelr. Defer iff. p. 135 fqq L I T R R A R J A. II ramus divinicatem (i). Scilicet Hebraea poe- fis, ah omnibus, quibus abundant Graeci, Deo- rum iabulis aliena, in Jehova celebrando utitur quidem fictionibus ; qualisi enim poefis fine fin- gendi liberate? fed parcius, castius, pruden- tius, fictionibus nimirum elatis, grandibus, mag- nificis, de rei dignitate nil detrahentibus. Huma- nas quidem actiones, afFectus motusque Jehovae adfcribuntur, fed nil fublimius Deoque dignius protulic ulla poefis. Et quod maximum, in fublimitate fumma (ingularem quandam in hisce admiramur fimplicitatem rationemque incomptam. Dum in tentoriis habitabant, Deum celebrabanc coelos extendentem tentorii inftar, cujus cor- tinae atrae funt nubes (a). Quern in taberna- culo Regis inftar colebant Israelitae, eum, in coelis omni magnificentia et excelfitate indutum, ministrorum coelestium choro ftipatum et Che- rubis ve^ctum, fibi fingunt poetae (3). Et in tempestatibus ipfum Jehovam in nubibus prae- fentisfimum fibi repraefentant , cui fulmina mi* nistrant, fuoque jusfu emittuntur atque percu- tiunc, (1) Cf. Lowch, p. 168. (2) Cf. Job IX. 8. Pf. CIV. 2, XVIII. 12, 13. Jef. XL. 22. XLIV. 24. (3) Pf. CIV. 18. pasfim. cf. CI. Pareau, Mjth. S. C. interpr. p. 92 , 93. 22 COMMENTATld tiunt, quique ventorum alls vehitur per coelos* dum , nubibus undecunque obvolutus 9 treme- bundum fuum edit fragorem* Quam fublimi au- tem ec elato modo flupendam illam Jehovae magnitudinem ac majestatem Hebraeomm lau- dant poetae! Mox enim, uc oculos furfum tol- lamus, nos adfpicere jubent, quis ilia creaverit, qui eorum exercitum numero educat , fuo quodque nomine vocans, tanta virtute, tamque firmis vi- ribus, ut nullum defit. (i) Mox autem Je- hovae dicunt esfe tellurem, et quidquid ea continet ; orbem terrarum , et qui habitant in eo: Ille enim est, qui earn fundavit, ut fupra ma ria emineret , Qul earn ftabilivit , ut fe efferret fuper flumina. (2) Et aliquando cum fumma fingendi audacia ftu* pendam Dei potentiam ita celebrat Jobeidis auc- tor, ut facile neminem ipfi parem dixeris fubli- mitate. Quam magnifice, ut hoc unum me* morem exemplum^ infinitam Dei potestatem ac gloriam laudat In eo fermone , quo Bildadi te- meritatem tarn fortiter deprimere ftudet, ut in fubli- (1) Jef. XL. 26. verf. Castellionis. (2) Pf. XXIV. i , 2. / L I T E R A R I A. *3 fublimi hac defcriptione fere nesciam, utrum magis nos moveat percellatque ; admirabilis fer- monis granditas et elatio, an vero eximii vene* rationis erga Deum potentisfimum fenfus, quos effundit poc'ta: Illeest, cut nudi patent Infer!, Neque habet Orcus tegumentum ! Polum ftelliferum ille fuperinani tenet extenfum; Terramque fuspenfam fuper nihilo! Denfis fuis nubilis illigatas vehit aquas, Neque harum mole disrurapitur nubes! Idem folii fui confpectum intercludit, Dum fuae nubis ei oppandit aulaeum: Ac terminum circinavit in fuperficie aquarum , Ad lucis usque tenebrarumque confinia! Coelorum palpitant columnae , Obftupescunt ad ejus increpationem ! Sua vi hue illuc commovet mare! Idem uno flatu coelos ferenat! En ! Hae funt extremae ejus operum lineae ! Et quam levis est fufurrus , quern procul audimus ? At ipfum divinae majestatis tonitru, quis co- ram fustineat? (i) Sed cur pluribus illustrarem exemplis illud , quod , in (I) Job. XXVI. 6 fqq. c v 24 C O M M E N T A T I in libris poeticis facris legendis, unaquaque fere pagina lectori attento obvium fit? Neque etiam istud mihi propofueram hac disquiihione* In animo tantura erat aliquatenus ostendere, Hebraeos et ad naturae fpectacula carmine ce- lebranda fuisfe aptisfimos, et eo dignius fubli- miusque hanc poefeos partem tractavisfe, quo magis a rerum creatarum pulchritudine et tnag- nificentia ad ipfius Creatoris adfcenderent majesta- tem, in ejus operibus confpicuam. Et fa- ne, quisquis unquam incident in praestantisfima Hebraeorum carmina, non potuit non fuspicere altos fenfus animi, quali in coelum rapti, et ad caufam terrenis majorem fefe erigentis; non po- tuic non admirabundus adfpicere ignem ilium coelestem, quo ardet poetarum pectus, in Deo cogitando, defiderando, fentiendo, cui vero ce- lebrando impar ipfis videatur totius naturae con- centus." 0) Sum verba Dibbitsi i, 1. I. p. 107. CA- t* t t E it A R I A* 25 C A P U T II. iNDOLES POCSEOS DAVIDICAE , INPRIMIS BJUS , QUAE IN RERUM NATU11A VKRSATUR. t)e t)ttvide ejusque i Quae hactenus de univerfa Hebraicae poefeos ratione confideravimus, ad nostrum exponenduttt carmen Davidicum eximie valent. Ancequant vero hujus pertractationem aggredi nobis liceat, aliud quid restat, idque non minimum fane* Scilicet, quod fponte cuique patet, temporum diverforum ratio, fingulorum poetarum conditio, ipfumque ingenium poeticum, pro infinita hu- manae indolis diverfitate longe diverfum, mi- ram in Hebraeorum carminibus conflituerunt fen- fuum, conceptuum^ afFectuumque varietatem(i)- Singula igitur carraina ad fingulorum vatum in- dolem et conditionem videntur dijudicanda* Ed Davides quidem, dotibus quibusdam fibi unice propriis cum gauderct, ideo, priusquam pro- ce- (i) Cf. Cl. Parean, In ft. Intp. V. T* p. 428. C a a6 C O M M E N T A T I O cedamus , pro viribus juvat finguiarem poefeos , qua excelluit, adumbrare indolem. Me autem hac disquifitione id unice fpectare, quod proxime ad nostrum carmen pertinet, monere vix opus esc. Caetera, quae univerfam poefm Davidicam fpectant, quaeque eo propofito adduximus, ut ilia illustrarentur meliusque intelligerentur , bre- viter tantum perftringemus ; et quae de univer- fis Hebraeis fupra attulimus, in Davide confi- derando plane omittemus , vel , ii opus esc , ver- bo indicabimus. Davidi igitur eximiae illae ad poefin cractan- dam, iriprimis quae in rerum natura verfatur, opportunitates minime defuerunt. Namque ec fimplici vitae ratione, et indole fua, et lincera, quam colebat, religione, ad hujus univerfi ma- jestatem percipiendam , intimo animo fentiendam , verfibusque protinus effundendam, fuit aptisfi- mus. Davides enim non tantum, vitae ruralis fuavitatem quotidie percipiebat , gra toque frue- batur naturae adfpectu, vel in ipfa natura, vel ex aedium tectis; fed vero etiam in juventute ipfe fuerat ovium pastor, et interdiu noctuque in Betblehemiticis campis duxerat greges pater- nos. Et fane, fi verum est, per totam unius- cujusque hominis vitam, ea maxime dominari ftndia, quae puer jam concepit, quaeque juve- nis aluic promovitque, hujus rei in Davide ma- ni- L I T E R A R I A. $7 nifestum repcrimus exemplum. Nimirum dici vix potest , qaantam habuerit vim pascoricia, quam egerat in juventute, vitae ratio in univer- fam ipfius poefin : usque adeo, uc in car- minibus ejus legendis, five quae in juventute , five quae jam fenex compofuit , non posfimus non continuo pastorem cogitare, cui frui licue- rit tali asfiduo naturae adfpectu (i). Imagines ct comparationes , quas adhibuic Davides, pae- ne omnes a pastoritia ilia vita funt petitae. Quid frequentius in ejus carminibns, quam po- puli Israelitici cum ovium grege comparatio, cujus ipfe Jehova fidelis fit pastor (2)? Huic autem gregi faepius opponit populos hostiles, fub imagine infestae leonum taurorumve turbae, pecudi infidias tendentis (3). Et ficuti in ju- ventute, dum in campis verfabatur Bethlehemi* ticis, femetipfura comparabat cum ove , quam Jehova curat fovetque (4), ita fenex malignum hostem, Deique contemtorem, carpebac, ima- gine defumta a leone, e lustro infidias ftruen- te, et praedae fuae voraciter inhiante (5). Sed quid (1) Cf. Cl. J. H. v. d. Palm, Redev. en Verh. I. p. 16 fqq. (2) Pf. XXVIII. 8,9. et alibi. (3) Pf. XXII. a*, et alibi. (4) Pf. XXIII. (5) Pf. X. 9. t8 COMMENTATIO quid memorem innumeram istam imaginum, ab herbis, plantis, arboribus animalibusve defumta- rura, copiam in Davidicis carminibus obviam, cum per totam ejus fint diffufae poefin. Neque tantum imagines fuas a re pecuaria, vitaque ru- rali faepisfime defumfic Davides; verum et in ipfis naturae fpectaculis carmine celebrandis maxi- mam habebat deleaationem. Prima poefeos fpe- cimina fub dio compofuit, fuavique cantu ad citharam comparato, nocte ferena, divinam be- nignicatem in ejus operibus confpicuam eximie celebravit (i). Et eadem ad res creatas fuis verfibus praedicandas propenilo per totam vitam ei comes manfit, ut ne fenex quidem earn ami- ferit. (2) Indolem autem Davidis fi attenderimus , quis- que videbit, ipfum ec poefi tractandae fuisfe aptisfimiim, limulque ejus poefeos rationem, indoli congruam, a caeteris poe'tis longe fuisfe diverfam. Ingenium habebac fervidum, men- temque foiertem; ad magna quaeque peragenda idoneam. Hisce jungebat phantafiam vividam, eamque illustrem , et afFectuum valebat indomita vi. Affectibus hisce ductus Davides optima quae- que fuscepit, animoque perfecit ardenti; hisce ve- (i) Pf. VIIL cui ordine faccedie ff. CIV, (a) ff. LXV. L I T E R A R I A. i vero abreptus, gravibus nonnunquam vitiis erat obnoxius, uc aliquando primo impulfui cedens, fuique non compos, ea perpetraret, quae oil- panda esfent magnopere. Eadem animi vis effi- ciebat , ut Davides , quam vis non ad extrema omnia rueret, e gaudio plerumque fummam concepcric laeririam; e tristicia fummum dolorem. Quern diligebat , hunc tanquara fuum animum adamabac ; contra vero impios fuos adverfarios exfecrationi- bus petebat dirisque (i). At vero idem, et a natura, et a patriarcharum (imillima vitae ratio- ne, magnam fibi contraxerat animi lenitatem et fuavitatem. Ab omni duritie et asperitate longe abhorrens, fenfibus quibuscunque nobilioribus concipiendis fovendisque maxime erat ido- neus. Jungas aiuem huic lenicati pectus aper- turn candidumque , cujus fpeculum non fal* lax ipfius vultus referebat (2), quodque per totam vitam ostendebat , ut adeo , nifi fum- mis, in quibus verfabatur, angustiis miferiis- que (1) Hie est fly^os ille Platonis, quera in horaine ani- madvertimus, impetus ille, quo vel rationi vel etiam cu- pidicatibus parec; animi ilia vis, quam II em seer hu- s i u s dixit velttitt , la facultd do pouvoir vouloir et agir. Vid. Plato, de Rep. IV. p. 440. ec Hemsterhufs, in dialogo Aristte , on de la diviniti , ed. Lovan. I. p. 256. nota. (2) i Sam* XVI. 12, 18, 21. 3O COMMENTATIO que oppresfus , ad disfimulationem fuerit procli- vis. (i) Quandoquidem autem Davides hanc fuam in- dolem ad vivum expresfit in fuis carminibus, non potuit non ejus poefis peculiarem quandam induere rationem, Davidi unice propriam. Sci- licet poeta noster quamvis nonnunquam fit fa- blimis , quod, in nostro Pfalmo, quis neget? imo vero, quamvis interdum ipfum Mofem fu- blimitate adaequet, nifi forte fuperet, plerumque tamen fumma eminet (implicit ate ^ Unit ate ec fuavitate. Idem et in diccione ec in fenfibus valde esc vividus afectibusque plenus. Quod autem maximum est , Davides , religione fincera penitus imbutus, huic fuam poefin fubjecit to* tarn, ab eaque omnem vim vigoremque repe^ liit fa). De fmgulis hisce breviter videa.mus, S- 3- Sublimitas in poefi Davldlca. Est quaedam fublimitas in univerfa Hebraeo- rum CO i Sam. XXI. 13. Cf. de indole Davidis Mun- tinghe, Gefch. der Menschk. VI. p. 14 fqq. Nie iqeyer, Karakterk. van den Bijbel* III p. 148 fqq. (2) Cf. oranino CI. Pareau, Infl. Infp Ct IVluntinghe, Inleitfing 1* 1. p 29 fqq. L I T E R A R I A- 31 rum pocfi. Dictione elata et grand! , audacia imaginum et comparationum , troporum eximio ufu , conceptuum magnicudine et excelfitate , in- domito affectuum , vel exprimendorum vel exci- tandorum, impulfu facile omnes fuperat Mu- fas (i). Haec virtus uti omnibus Hebraeis vatibus est propria , ica Davidi earn deesfe , nemo facile dicat. Cum vero haec poefeos virtus apud Hebraeos non fit quaefita, verborumve granditate affectata, fponte patet, fmgulos poe- tas, pro diverfo ingenio , alterum minori, alterum majori excellere fubtimitate. Videamus igitur , quatenus noster poeta fingulari hac polleat poe- tica facultate. Jobeidis auctor, folem orientem intuitus, et fpectaculi magnificentia in admirationem abrep- tus, fublimi ratione auroram fibi repraefentat , terrae oras extremas, veluti pannum, prehen- den tern , ut improbos inde excutiat , eorumque tii- guria , ac fi lutea esfent , comminuat atque con- fringat (2). Aliter Davides. Hie enim eodem frui- tus adfpectu folem matutinum fingit , qui laetus ve- lu- (l) Vid.de fublimitate in poefi Hebraeorum Lowth, 1. 1. prael. XIV -XVI. et prael. XXV^XXVIL Cl. Pareau, Inft.Int. V.T. p. 439. fqq. et Dibbics,l.l. p. 1 08 fqq. (3) Job. XXXVIII. 12. fqq. 3^ COMMENT A T10 luti fponfus thalamum linqtiat , ftrenuique in- flar berois curfum per coeios infticuere ges- tiat (i). Videc quisque, Jobeidis aucto- rem esfe elatiorem , grandiorem, fublimio- rem. Davides ergo cedic Jobo, Mod, imo Je- faiae , neque Temper esc fublimis, aut plerumque, uti illi; fed turn demum altius fe effert, quan- do res ipfae , de quibus agit , tarn funt gran- des , ut fublimem orationem necesfario postulenr, Grandius nihil tonitruum treinebundo fragore , fulminumque flagrantium jactu, Quodfi Davi- des talia naturae fpectacula carminibus praedi* cat, turn profecto omnia func fublimia, elata, ad rei indolem plane accomraodata. Audias poe- tam , quando ipfum Jehovam fibi fingic de coe- lis in hornbili adventantem tempestate, nubibus- que tonantibus et fulminantibus cincrum, uc cum, jam cum inferorum colluctantem horro" ribus, fua manu apprehendat falvumque ex in- feris educat, Jehova perceperac e fuo palatio miferi vociferantis clamorem Apparct omni, qua par est, majestate, ut amicum periculo erK piat ; f Concusfa esc et intremuit tellus ; Tremuerunt montium fundamenta; Con- (0 />/ XIX. 6. L I T E K A K I A. 5J Contremueruntque dura ejus ira exarferat, Adscendebat fumus e naribus ejus ; Ibat ex ejus faucibus ignis edax ; Procedebant ab eo prunae ardentes, Coelos inclinabatj ac descendebat; Dum fub ejus pedibus erat denfa caligo* Vehebatur Cherubis, et volabat, Et fuper vend alis ferebatur. Tenebras ponebat fibi , ut latibulura ; Circum fe, ut tentorium fibi, Caliginem aquae, denfa nubium (i). Et quam elate ipfam defcribit tempestatem in tractibus faevientem montanis! A fulgore adventantis nubes diffbgiebant; Grando cadebat , prunaeque ignitae. Intonabat in coelis Jehova ; Akisfiraus fragorem fuum edebat. Emittebat lua tela , ac disjiciebac ; Quasfabat fulmina , ac propellebat cirisfime ! Turn patefacti funt alvei aquarum, Retecta funt orbis fundamenta; Ab increpatione tua, o Jehova , Ab halitu fpiritus narium tuarum ! ^2) To* CO */ XVIIL 8-12. CO Vs. 13-17. 34 COMMENTATIO Tonitru esc fragor ipfms Jehovae ! Fuhnina , tanquam tela cicisfime jaccata , adhibet , et his- ce, veluti armis, adverfariorum impetum irritum reddit ipfe Jehova! Spiritus narium ejus func venti rapid! ; ab ejus halitu reteguntur orbis fun* daraenta, alveique aquarum! Quid magnificen- tius ? Quid majestate plenius ? Et quando Davides , divino percitus impetu , et quad furore quodam facro concitatus , Je^ hovae celebrat laudes infinitamque potentiam et majestatem, turn praefertim ejus poefis fum- mam acquirit fublimitatem , et elata dictione fenfibusque magnificis nos penitus movet atque percellit. ' Quae vero cum magis ad religionern pertineant, dein uberius lustrabimus, quando in ipfos , quos de Jehova fovebat , fenfus fumus inquifituri. Unum istud exemplum fatis jam docet, Davidem rebu^ magnificis grandibusque ita permoveri, ut, quidquid magni excelfique percipiat et fentiat, id vivide fibi repraefentan- do fublimi fane ratione protinus effundat. Cum vero fublimitas ilia Davidis exoriatur e vivida ipfarum rerum, prouti revera funt, repraefenta- done, ita plerumque temperatior est quodam- modo et moderatior. Quamvis enim aliquando ma- jorem fublimitatis gradum attigerit, animi leni- tas diu in ea fubfistere non Unit ; ac fenfim fen- L I T E R A R I A. 3 fimque ad fedatiores lenioresque recurrit fenfus et cogitationes (i). Exemplis rcm illlustremus. Pfalmo XI, in terribili divinarum de improbis poe- narum defcriptione , poeta imaginem petit a vento in Palaestina omnium maxime horrendo, qui, ex Arabiae defertis delatus, ardore fuo om- nia exurit fuffocatque confestim. Exclamat igi- tur : Depluet fuper improbos Longa fulmina ignemque fulphureum ; At ventus pestifer (poculi lethalis inftar) iis erit hauriendus (2) ! Quid dirius, quid horribilius Jehova immittere posfet? Sed vero ftatim fubjicit poeta: Justus Jehova juste agere amat, Integer quisque eo gaudebit praefente (3). Similiter Pfalmo LXV. 7, 8. fublimi ratione Jehovam alloquitur vates: O (1) Cf. Muntinghe, I. 1. p. 30-32 et Cl. v. d. Palm, 1. 1. p. 15. (2) Vs. 6. (3) Vs. 7. 3*5 COMMENTATtO O 01! qui montes firmas tua virtute, Qui acdiictiis es robore! Qui compescis marium aestura ! Aestum, quo fe efferunt eorum undae* Ac populorum tumultum! Quam magnifice , quam elate ! verum quart! moderate fuaviterque limul! Idem Jehova, qui fluctus exaeftuantes mox compescit, quique pro* cellas comprimit, idem populorum curbas et feditiones fua benignitate placat, et ad tran* quillitatem reducit (i)* Apparet autem haec fublimitas apud Davi* dem in oracionis forma, et vel maxime in bre vitate dicendi. Concifa brevitas in fublimitate maximam habet laudem. Quod pulchrum, ja- cundum , fuave est , id lentius cautiusque ad fuum pervenit finem , /. XIX. 2. Cf. LXIX. 35. (a) Pf. XCVI. ii, 12. Cf. XCVII. i. (3) Pf. XCVII. 4. (4) Pf. XVIII. 8. 50 COMMENTATIO infinuasfet (i). Praeterea vero Davides per to-* tarn vitae aetatem faepisfime carmina fudit, nee tamen argumenta e longinquo petivit; imo iis ipfis rebus, quae ei acciderant, ad canendum fuic impulfus. Quidquid anirao percipiebat, quid- quid patiebatur, five laetum esfet five triste, id tantopere animum ejus afficiebat , ut non pos- fet non continue intimas has animi afFectiones verfibus effundere. Itaque faepisfime primo jam mane e fomno fuscitabatur , Mufa adhortante, ut labiis fuis Deo laete jubila caneret." (2) Hinc interdiu ab hostibus, qui ipfum exfulem perfequebantur , impeditus, quominus ad ci- tharam fuum celebraret Deum, noctu tamen quod caneret , quodque laudaret vitae conferva- torem, eni^is precibus petebat (3). Quid? qupd in morbum gravisfimum cum incidisfet, ne tune quidem prohibebatur, quominus intimos fuos animi fenfus carmine patefaceret ^4). In animi fui affectibus exprimendis unus om- nium fuit felicisfimus Davides ; usque adeo , ut in quibuscumque ejus carminibus ipfum Davidem coram intueri, nostris auribus audire, imo ab* CO (2) Pf. LXUI. 7. (3) Pf. XLII. 9. (4) Pf. XH. L I T E R A R I A. 5 1 ditisfimos ejus in candido pectore recesfus nobis apercos videre vidcamur (i). Talem in carmi- nibus fe patefecic Davides, qualem nemo eum historicus defcripfit, aut vero etiam defcribere potuit; cjusque carmina merito ipfius animi effi- gies nuncupantur optima ec verisfima. (2) Candor iste in exprimendis afFectibus elucet, cum in hilaribus Davidis carminibus, turn vero maxime in iis f quibus afflictisfima fua fata de- fcripfit. Haec enim tarn vivide et ad naturam intimos animi fenfus produnt et exprimunt, ut in legendo non externae vatis fortunae, fed ipfius Davidis intueamur imaginem. Sic, ut uno alterove exemplo, ea, quae dixi- mus , illustremus, in carmine, quo, ipft f ua de- fperata conditione inductus, dirisfimas Mesfiae perpesfiones defcripfit poe'ta, hominem, miferiis fuis depresfum ac penitus fere perfractum, ita ad vivum cernimus delineatum, ut non posfi- mus non intimo ejus duci amore et commife- ratione. EfFundpr aquarum inlhr, Soluta funt mea osfa omnia; Cot (l) Vid. cl. Pareau, in oratione de ingenuo Hebr. poefeos ftudio , p. 35. (a) Cf. Muntinghe, Inleid. /. /. p. 36. cl. v. d. Palm, /. /. />. Hi et Herder. /. /. IV. p. 165. 5$ COMMENTATIO Cor mihi est firaile cerae, Liquefcit in mediis meis vifceribus: Arefcit quafi testa meum robur, Meaque lingua palato .adhaeret; Ac me in pulverem lethalem jam deprimere vi- Profecco canes me circumdant, (deris* Circumftat me coetus maleficorum, Manus mihi pedesque violenter adflringunt: - Numerate posfem omnia mea osfa. Isti contemplantur meque laeti adfpiciunt : Jam inter fe dividunt meas vestes, Ac de mea tunica fortiuncur. (i) Quam candide , quam aperte Davides , delicto- rum fuorum confcius, quae antea prae falfo pu- dore conticueran, mox Deo, ad ignoscendum parato ,, palam conficetur ! . - Meum. fcelus.tibi declaravi, . Meamque non celavi iniquitatem ; Statui meum delictum confiteri Jehovae, Ac tu meum fcelus condonasti. 2 Et denique, quid melias, quid apcrtius' cognoscendum praebet intimum Davidis animum , de- CO />//. .XXIL 15-19. (2) Pf. XXXII, 5. cf. Pf. XXXI, \ L i T E R A u i A. 53 dclictorum pocnis penitus oppresfum, quam Can- dida ilia confesfio, ct ad divinam jusciciam pro- vocacio, quac exflac Pf. XXXVIII. 4 fqq. (O Jehovai) nihil cst integri in corporc mihi, Tanta esc tua vindicta! Nihil fani esc in membris, Tanca esc mei peccati poena ! caet. Inprimis veto incimos animi fui mocus prodh poeca in iis carmimVus, quibus perverfos fui aevi vexac mores ec confuecRdines. Ab omni iniquitace ac malicia vchemencer abhoncns, ec ipfe candisfi- mae ac lenisfimae indolis honr), fere femper ab impiis fuis hoscibus exagitacus, i/)n pocerac non Davides improbos iscos odio perfcqui fummo. Et pleno peccore effundens ea, quae vehemen- tisfimo afFectuum impulfu animo concepenc, ali- .quando horrendas quasque diras adverfus hoj ad- verfarios carminibus pronunciavic. Quodfi in alio quoquam , in hisce carminibus unice fert affectus loquuncdr; ec variac animi commociones fie flbi inviccm feccedunc , uc aliquando inicium caimhiis fummum oscendac auccoris angorem ec mecem, dum laece Jchovam celebrando finem fuo cantai imponic. (i) in CO Vid. iuprimis Pf. VII. XIII. XLII^t XLIH. X. XI. 54 COMMENTATIO Hi autem animi fenfus cum in univerfa ejtfS poefi dominentur , ita eosdem in carminibus , quae rerum creatarum celebrant majestatem , ex- plicandis ni(i attenderic interpres, horum ple- raque fuum pretium prorfus amittenc. Etenim Davides , in rerum natura carmine exprimenda at- que imitanda, non id egit, ut hac imitatione naturam asfequutus videretur ; fed vero ipfa na- tura, ejusque pulchritudine, varietate, et magni- centia commotus atque excitams, ex intimo pectore earn cantando cekbravit. Ipfos fuos animi fenfus ad vivum rxpresfit, five fuerint lu- gubres feu hilares. #ve exfultantes laetitia feu admiratione grav^res et fedatiores (i). Nocte ferena coeluir ftelliferum contemplatus, animus ejus veherr^nter afficitur, neque in lunae ftella- rumque aefcriptione diu verfatur ; fed quam ani- mo fetitit divinae majestatis admirationem , hu- manaeque tenuitatis confcientiam carmine aperit. Sic enim de pleno pectore verba fundit: (O Jchova !^ Quid est mortalis , ut ejus memineris , Acnatus Adamo, ut ejus habeas rationem? fa) Quan- XL V. LVI. CXXXIX. caet. cf. Muntinghe, /. /. p. 50 fqq- CO Cf. Starkius, Sy/log. Comment, et Obf. Phil. et Crit. 1. p. 14. (2) Pf. VIII. L I T E R A R I A. 55 Quando laccam celcbrac rcgionis conditionem, pluviis rigatam , in ipfa poefi unoquoque voca- bulo fere fuum exprimic gaudium (i) ; ec quando omnia itirrerum natura jubilant cum ip- fo cc creatoris efferunt laudes, turn ipfa poe- fis, ut cumfummp Lowcho loquar, trium- phare gaudio, laetitia infolescere et prope bao chari videtur." Dicite, regnat Deus omnipotens; Dicite populis, ipfe Jehova Pofuic ftabilis moenia mundi, Rerum validas torquet habenas. Coeli exfultenc ; concin?: aether; Refonet cantu confcia tellus; Refonent fylvae; refonent montes; Geminent palmis flumina plaufum ; Fremitu laeto reboet pontus: Pfallite, clangite, quaeque patentes Colitis terras, quaeque profundum. Advenit, advenit ipfe Jehova, Regat ut populos legibus aequis; Totum numine tcmperet orbem. (2) Nee (i) />/. LXV. W Pf. XCVI. 10-13. et XCVIII.7-9. apudLowtb. 1. 1. Praclect. XVII. p. 184. E 56 C "O M M E N f A T I O Nec minus hi affectus in iis-dofrrinantur carmi- nibus, quae terribilipres continent rerum nacu- :Hrae defcriptiones. Sic v. c. in Pfalmo decimo -Qctavo, in quo horrendae tempestatis defcribun- tur effecws , ^quemque fupraj tanquam fublimi- tatis attulimus exemplar, minim est, quantum fibi fuccqdant variae animi afFectiones. Initium ducit poeta a gratisfima Jehovae ceiebratione ; et in frequenti eorundem fere verborum repeti- tione ftimmam cerniiiius animi laetitiara, qua to- tus est difFufus Davides. Valde te amo, o Jehova, meum robur! Jehova mea est petra , mea arx , meus liberator ; Meus Deusj mea rupes ad quam tutus refugio: Meus clypeus . meum cornu falutare , meus lo- cus excelfus! Turn vero fummas , quas pasfus fuerat , angus- tias recordatur; et identidem vehementisfima an- xietas ipfius animum occupat. Trepide ad Deum clamat, ipfiusque vox ad hujus aures pervenit. Dens ipfe, uc amico ferat auxilium, in coelis apparet. Penitus jam fentit poeta divinae ap- paritionis magnificentiam et majestatem. Animo percipit horribiles ac pertimescendos tonitruum (0 Pf. XVIII, 2, 3. L I T E R A-* I A. 57 crepitantium fulminumque ihgrantium effectus, qui advencantem comitantur Jehovam. . Et in defcribenda tempestate fummum hunc animi ?u- gorem metumqlie, ct vencrabundam admiratio- nem cam mirifice carmine depingit, uc in iplis verbis animi fen fu s audire tibi videaris (i). denique ab inferorum horroribus f$ cum fcntic poeta, ipfa poefis e viaculis, quibus quafi conftricta erat, relaxata videtur, ec in uni- verfa, quac fequitur ? carminis parte, qua gra- tisfimi continctur animi testificatio , virum de- prehendimus et coram quafi adfpicimus , qui , in- timo pectore fentiens, quid fuo Deo debeat, hosce fenfus non potest non procinus effunde- re. (2) Plerumque vero Davides in naturae majestate carminibus celebranda illo vehementiori afFec- tuum impetu caret. Quando ipfe placida gau- debat fortuna animique conditione, fedatiores animi fenfus in ejus poefi animadvenas. EC fublimiori carmine cum magnificentisfima quae- que naturae fpectacula depingit, non horror ob- flupefactus, fed venerabunda quacdam admirado ejus animum occupat : quam admiradonem in dicdone elata, in brevisfimis fententiis, et in conceptuum fublimitate eximie videmus expres- fam. (i) Vs. 8-i<5. (a) Vs. 1 6 fqq. E a 5& COMMENT ATIO fam (i). Optimi inftar est hac in re exempli , nostrum, quod tractandum fumfimus, carmen: nee minus etiam Pfalmus nonagefimns tertius; quern huic de affectibus in poefi Davidica dispu- tation! apponere liceat, quippe qui et argumen- to, et fenfibus, et ftructura Pfalmo vigefimo nono fere est congruus atque limilis. Poeta gravisfimam defcribit procellam. Hujus fpectaculi magnitudine plenus, admirabundus ex- clamac : Jehova regnat, Magnificentiam induit; Induit gloriam Jehova, Majestate fe accingit! Firma flat terra, Manet immobilis; Stabilis est tuus thronus ab aevo: Ab aeterno tu es! Efferunt flumina, o Jehova, Efferunt flumina fuum fragorem ! EfFerant flumina fuum ftrepitum : Prae fragore aquarum, Multarum , verendarum , Prae agitatis fluctibus maris, Ve- (i) Cf. Lowth, p. 183. Herder, IV. p. 166 fqq. Muncinghe, 1. l.p.37 ^ et CI. van der Palm, I. 1. L I T E R A R I A, 59 ,-r Verendusest Rex fummus, Jehova! Tua ftatuta cerca (lint valde ; Tuam acdcm decorat praefentia tua , O Jehova, in tempus longisfimum! $ 5- Religionis vis in foefi D.avidica* Merito, uci jam obfervavimus fupra, in eo iignoscimus Hebraicae poefeos pracftantiam, ac nullis quarumvis gentium Mufis aequiparandam fublimitatem et majestatem , . ut, licet caetero- quin eximiis dotibus non destituta, arctisfimo vinculo cum verisfima religione fit conjuncta. QuodQ haec ejus praecipua virtus jure omnibus Hebraeorum tribuicur poeds; vel fie tamen nul- lus eprum hac laude fuperavit, ac ne aequipa- ravit quidem, Davidem. Religionis fincerae optimis quibuscunque fen- fibus imbutus Davides, jam juvcnis, omnia fuae poeTeps fpecimina eo compofuit cqn(ilio, ut Jehovae, Dei optimi, glortam manifescam red- deret, ac benignitacem in rerum natura confpi- cuam. Quaecunque in hoc univerfo animadver- tit, Jehovae funt opera, et ab illo dccus ac dignitatem petunt et accipiunc. Jehova, qui ter- 60 COMMENTATIO terrain in fua bafi fundaverat, quique inari po- fuerat terminum, quern non transgrederetur , Je- hova huic terrae tribuic quidquid ad ejus fer- tilitatem et pulchrhudinem conduceret. Libani cedri, arbores magnificentisfimae , a Jehova funt plantatae, qui e propriis fuis fontibus eas irrU gat faturatque. Animalia, five terrestria five marina, Jehovam exfpectant, qui fuo tempore fingulis porrigat cibum (i). Et, quod majus est, homo mortalis, rerum terrestrium imperium tenens, fummuni hunc, quern non est meritus, honoris gradum a benignisfimo Deo obtinuit, eique acceptum debet referre (2). Quocirca Davides, animo ergu Deum gratisfimus, hoc nuncupat votum: Ganam ego Jehovae , dum vivam ; , Pfallam meo Deo, quamdiu ero fuperftes. (3) Et huic quidem promisfo , dein faepius repeti- to-C4) ? ita Tatisfecit poeta, ut in octoginta et fex ejus carminibus, quae nobis fervavit anti- quitas, vix unum invenias, in quo non Jehovae Dei fui laudet majestatem , ejusve praedicet be- nig- (1) Pf. VIII et CIV, (2) Pf. VIII. 7. (3) Pf. CIV. 33- C4) Pf. XXX. 13, LIX. 10, L I . T E R A R 1 A. fa nignitatcm atque jusciciam. Sivc adhuc degeret in Bethleheiniticis campis , ubi Jehova euro cu- rabat pascoris inftar lidelis, eumque in precis herbofis juxta dujces deducebat fontes aqua- rum (i), iive in aula verforetur Sauli, impiis quibuscunque hoscibus cinctus , Jehovam Dcum fuum carminibus cclcbrare non definebat (2). Imo vcro, licet praefentisiimum ipfi imminent pe- riculum, licet profugus ac mifer per terram Ju- daicam et regiones affines exfulet, nihilominus laeta fua facrificia offert Jehovae, in ejusque honorem canic pfallitque (3). Quid ? quod primo jam mane canic, et quad auroram fuo expergefack cantu (4), fuaque carmina ut Jeho- vae fine accepta, fuffitus ac ferti qd inflar, enixe optat atque precatur. (5) Quid minim igitur , fi Davides, ab ipfo Jeho- hova Israeliticae gentis rex unctus et conftitu- tus , uti totam fuam vitam , fie et omnia carmi- na illi Regi fupremo, cujus esfct vicarius, di- caverit? Ad celfisfimam dignitatis acque honoris conditionem evectus, non poterat non continue, ad mortem usque, Jehovae gracisfimuin flmm ani- (O /y: xxnt. 2. ( 2 ) pf. xxvi. 7 . ; (3) Pf. XXVU. 6. (4) Pf. LVIL 9. (5) Pf. CXLI. a. 62 COMMENTATIO animum carminibus offerre, -ejusque immerita agnoscere beneficia (i). Sed vero majora peregit Davides. Simulatque 'omnium tribuum rex creatus esfet, in eo fuarri operam colloca- vit, ut, quod inftituerant Samuel Prophetarum- que fcholae, publicum religionis cultum, mifere depravatum atque neglectum, emendaret et ad pristinam reduceret magnificentiam (2). Area foederis post varias vicisfitudines in urbe Kir- jath-Jearim fuerat depofita, ibique omni, quo antea colebatur, honore, videbatur privata (^3). Davides igitur, quominus in tabernaculum earn reduceret impeditus, magnificam fplendidamque ei aedem exftruere cupiit in monte Sionis (4). Eo mox omni cum pompa ac magnificentia foederis arcam deduxit, eamque in peculiar! col- locavit tentorio; in quo ab hoc inde tempore folenniter et publice Jehovam colendum esfe con- flituit (5). In hac ftabilita cultus divini fede magno cum apparatu facra inftruxic; quorum curam ingenti Sacerdotum Levitarumque numero Impofuit. Prouti Mofes efficacisfimam in fuos populares mufices vim non ignoraverat, earn- (1) Pf. XL, Cf. Pf. LXXII, Afapho auctore. (2) Vid. Niemeyer, 1. 1, V. p. 252. (3) I Sam. VI. 21. VII. I , s. (4) Cf. cl. Pa^re^u, Ant* Hebr. Defcript. p. 159 (5) 2 Saw, VI, i Chron. XV. XVI. XXI. 29* L I T E R A R I A. 63 que iri publica induxcrat facra; ita Davides, ip- fe mirabili mufices ftudio flagrans, religionis cultum ad tantam magnificentiam ec pompam adduxic, quanta nee olim fuerat, nee postca exftitit unquam. Quatuor mille Levitae, in vi- ginti quatuor diverfas clasfes discribud, vicibus fuis in Sionis tentorio mane ac vespcri,et prae- fertim fcstis temporibus, mirifico concentu ac modulationc, Jehovac praedicabant laudes (i). Ilymnos cantabant et muficis cujuscunque gene- ris initrumentis accinebant, Israclitarumque ani- mos ab hisce terrenis domiciliis ad aedes eve- hebanc fupcriores. Neque mirandum adeo, va- rios eosque illustrisfimos exftitisfe viros > qui, baud vulgari poefeos facilitate praediti, fua car- mina huic fplendido confecraverint cultiii, po- pulariumque animum ad optiraos quosque exeita- verint rcligionis fenfus (2). Ast Davides inpri- mis; nam de hoc unicc nobis est fermo^ Da- vides horuni princeps, isti magnifkae facrorurn inftitutioni paene totam fuam dedicavit poefin. jchova fuo amico, quod animo optaverat, con- cesferat largiter ; quodque labiis cupierat , ipfi baud de- (1) Vid. Cl. Pareau, Ant. Hebr. Defer, p. 167 fq. M u n t i n g h e , Gefchied. der t MensM. II. p. 113 fqq. cc Dibbics, 1. 1. p. 36. (2) dftf* Heimm , Ethan; alii. 64 ' C0MMENTATIO denegaverat ("i). Nutic nova ei aderat can- tandi materia,- eaque hilaris ac laeta (2). Nunc igitur non amplius folivagus , in defertis ober- rans, vel mifere ab. impiis regis aulicis. vexa- tus, fed, id quod fuerat precatus , ad ipfius Je- hovae akare , in Sionjs monte , coram numerofo frequentique Dei cultorum coetu , ec nabliis , tubis, tympanis, tibiis, citharisque laete acci- nentibus, Jehovam, qui vehitur per coelos, coelos antiques," laudare poterat ac venerari. Complura igitur cantoribus facris tradidit carmi- na, publico huic cuhui unice deftinata; quae, cum varii argument! et ad peculiares opportu- nitates compofita esfent, omnia eo infervirent, ut Jehovae benignitatem , magnificenciam , ac po- tentiam infinitam agnoscerent, colerent, et ce- Jebrarent Israelitae (3). In hisce carminibus noster , quern mox tractabimus , Pfalmus , non mi- nimum obtinet locum. Depingitur enim hie non tantum gravisfima tempesras, fed omnium maxime celebratur immenfa majestas divina, in horrendis tonitruum fulminumque effectibus exi- mie declarata. Quantum vero haec carmina no- CO /y. xxr. 4 . (2) Pf. XLI. 4- cf. Pf. LXVIII. (3) Hue pertinere videntur Pfalmi I. XV. XX. XXJH. XXIV. XXIX. XCil. XCIII. XCV. XCVI. XCVII.CV. CXXX. CXLV. L I T E R A R I A. 65 nobis amiferint fplendoris, in fumma magnifici istius mufici apparatus ignorationc verfantibus , nee nifi cjus reliquias, omnibus fuis ornamentis de- ftitutas quacqxic in dicdone fenfibusque eluccant, admirandbus y vix opus esc ut dicam (i). Sed, quamvis hanc jacturam merito doleamus, reli- quiae istae nobis fufficiunt ad admirandam fin- gularcm poefeos Davidicae praeftantiam , quae fupremum hujus univerfi moderatorem modo ad- modum ftiblimi celebret; quaeque ad eosdem, quibus ipfe afficiebatur pocta, fenfus fovendos cxcicaverit alios, ec edamnunc impellat. (2) Scilicet in eo non tantum nos movet et in, admiracionem rapit Davidica poefis, quod arc- tisfime est juncta cum religione, ec Jehovae laudibus fere tota continecur; verum inprimis di- ligimus et adamamus poo cam, qtii tarn magnifi- cos et fimul tam nobiles in carminibus expres- ferit de Numine Divino fenfus atque notiones. Age de hisce breviter etiam videamus. Uti cerva anhelat ad torrentes aquarum, Ita mea mens anhelat, o Deus, ad te! Si. (O Cf. Lowth, L I. p. 288. (2) Cf. cl. Parcau, 1. 1. p. 152. 66 COMMENTATIO Sitic mea mens Deum; Numen quod vivit, Quando redibo , ut fistar praefens coram Deo ? ( i ) . Hac flagrantisfimi doloris exclamatione Davi- des incipit carmen ,:dum, procul a, public o Dei cultu remotus, vagabatur ad Libani radices. Hoc enim maximum fibi ducebat oblectamen- turn, ut, quamdiu viveret, in aede verfaretur Jebovae, ejusque frequencaret palatium (2). At vero externum Jehovae cultum nil valere ftatue- bac Davides, nifi et animus ad hanc religionem esfet compofitus et conformarus. Imo nullus unquam fuerat vates, qui tarn manifesto docue- rat, viccimas non esfe Jehovae acceptas, neque eum facrificiis oblectari, nifi fimul mens ani- musque offerentis ad finceram virtutem pieta- temque colendam esfec paratus (3). Hinc est 9 quod maximopere adamabat et laudabat pios Jehovae cultores , eosque frequenter excitabat ad Jehovam fmcero ammo colendum ac veneran- dum (4); impios quosque fummo perfequeba- tur (i) Pf. XLII. i fq. Ca) Pf. XXVII. 4. (3) Pf XL. 7, 8, p. Pf. LI. 18, 19. Cf. de toto hoc argumento M u n t i n g h e , Gefch. der Menschh. VI. p. 56 fqq. (4) Pf. XXII. 24. XXX. 5. XXXlI.ii.LXVIII.33%l XCVII. i. CXL. 14. L 1 T E R A R I A. 67 tur odio, ct c civitacc Jchovac cjiciendos esfe dicebat, quocquoc patrarcnt iniqua (i). Jdio- va enim, uti fibi perfuadebat Davides, Jehova, quern adorabant Israelitae, omnes morcales ad- fpicit de coelo, corumque facta et cogitata pcnitus perfpicit (2). [Quid? quod Jehova mor- tali adest, five fedenti five furgenti; noscit ejus cogitationes, ne ipfi quidem praefentes. Sive incedat five requiefcat, Deus adesc, estque in promptu. Verba, nondum palam declarata, Deus omnia noscit. Obfidet hoininem Deus, aeque retro atque ante, manuque eum tenet. Haec fcientia," ita pergit poeta, Dei immenfam mag- nkudinem mente non percipiens, fed penitus animo fentiens, eoque fenfu plenus; Haec fcientia meum fuperat captum, Sublimior est, quam ut ad earn pertingcim ! Quorfura abeam a tuo numine, Quorfum a tua praefentia aufugiam? Si ad coelum adfcendam, ibi es! Si imos inferos petam, ecce, tu ades! Si vehar alis aurorae, Si ad mare extremum decumbam; Ibi etiam tua manus me comitetur, Tuaque dextra me prehendat! I Si (0 Pf- Cl. 8. (2) Pf. XXXIII. 15. 68 C O M M E N T A T I O Si dicam: mihi faltem fuperveniam tcncbrae, Et lux circum me in noctem mutecur ; At ipfae hac tenebrae tibi nihil obEenebrent; ...;: J2t nox lucebit uc dies : Tibi lucis inftar esc caligo. (i) - Eundem Deum Divides induxic tanquam fanc- tisfi'mum hominum judicem , cujus thronurh jus- titia fulciunt ct aequitas (2) , quique mendaces et impios quosque odic ("3), fuisque mortiferis telis quotidie minatur et petit (4)' Sed animus D'ayidis facilis et lenis terribilioribus hisce Je- hovae notionibus raro et parce utitur, et turn demum in hisce adhibendis excurrit, quando ip- fe, Jehovae cultor ilncerus ', a fcelestisfimis fuis adverfariis injusce petitur ec vexatur continue. Jucunda ilia animi lenitas, quam fupra in tota ejus poefi laudavimus, nonpoterat non maximam habere vim in eas nptiones, quas de Jehova concipiebat David.es.- Neque terrorem et horro- rem incutumt hae; fed yalenc inprimis ad amo- rem excitandum^ et gratam erga Deum animi reverentiam ; turn vero ,ad firmam in Jehova fi- duciam alen,dam, animique tranquillitatem pro- cu- CO Pf* cxxxix. i-i2. (2) Pf. XCVII. 6. (3) Pf. V. 6. (4) Pf. VII. II, 12. L I T E R A R I A. <&) curandam (0- Plurimum igitur Davicjes canti- bus fuis, praodicat Dei justitiam cc aequitatem; quas tamen virtu tcs cum fumlflfl bepjgnitace, dementia , et ad auxilium ipfius cultoribus feren- dum proclivitate , arctisfime junxit. Jehova ne in vehementisfimis quidem calami catibus eum de- Jcruerat; ejus lux erat atque falus, refugiura cjus et rupes, muniruentum atque tutela (2). Imo , liccc per valliuni tenebras ipfi esfet eun- du^^^ialum non timebat (3), fub umbra ala- rum Jchovae tutus erat atque falvus ("4). Similiter igitur, ad regiam dignitatem evectus, Jehovam hujus ( univcrfi dicit creatorem ac gubernatorem, cui par es: vcl fimilis nemo (5) , Israelitarum vero ducem atque fospitatorem (6) , populo fuo ro- bur regique falutifcrum refugium ; quos tanquam fuum pcculium fortunat ct pascit , fmuque ges- tat in pcrpetuum (7). Et quam nobiles, quam platidae funt defcripciones benignitatis divinae , quas nobis tradit Davides! Jehova omnibus esc i be- (i) Cf. Muntinghe, 1. 1. Inleid. p. 47. (2) pf. xvi. 2. xviii. 3. xxvi. 6. xxvri. i. XXXI. 5. (3) Pf. XXIII. 4. (4) Pf. LVI1. 2. (5) Pf. XXH. 23. XXXV. 10. (6) Pf. XCV. 1-7. (7) Pf. XXVIII. 8, 9. cf. III. 9. I . 70 COMMENTATIO benignus , et in omnibus fuis operibus lenitate praeditus (i). Ejus benignitas ad coelos ten- die, ejuSque fides ad nubes (2). Brcvi teinpore durat ejus ira, Per totam vitam ejus benignitas. (3) Sed quid plura afferam exempla, cum tota ejus poefis hisce nobilioribus placidioribusque de Deo fenfibus plena fit? Imo veto hosce exhibuit Davi- des in iis etiam carminibus , quibus Jehovam fibi finxit , magnificentisfima ratione hominibus fe manifestum reddentem. Idem Deus , qui nubibus tonantibus et fulminantibus cinctus in coelo appa- ret; plantis, arboribus, animalibus, honiinibus- que benigne fua cuique tribuit et porrigit ^4). Et quern cingunt nubes et caligo , quern ignis praecedit adventantem ipfius hostes undique con- furaturus, dum fulmina orbem collustrant C5); Jehova fuos cultores, fuum populum metu et horrore non afficit neque perceliit, fed Audit Sion venerabundum Jehovae adventum ; " Audit Sion et laetatur, Exfui- (0 Pf. CXLV. 9. (2) Pf. XXXVI. 6. (3) Pf. XXX. 6. (4) Pf. CIV. (5) Pf. XCVII. 1-4. L I T E R A R I A. 71 Exfuitantque puellac Judaicac, Proptcr tua judicia, o Jehova! (i) Talem igitur Deum praedicac Davides nostro in carmine, et ad talem imo pectore vencrandum fuos cxcitat populares. Jehova, quamvis ec tre- mebunda tonitruum voce et fulminum vehemen- tisfimo jactu maxime terribilis, fuis in Sione cultoribus, laete festum agentibus, tutela est at- que fiducia: quos igitur ut fuo amore et benig- nitate in perpetuum profequatur, flagitat Davi- des (2}. Neque profecto caufam tuemur eorura interpretum, qui Davidem nostro in carmine defcripfisfe opinantur Jehovam iratum, ad mor- tales perdendos in coelis adventantem. Hi fane, nifi grammaticam interpretationem , indolem cer- ce poefeos Davidicae prorfus neglexisfe nobis vi- dentur. Utinam omnes de tonitrubus fulmini- basque tales foveant cogitationes , quales in nos- tro carmine ostendit Davides! (3) Et fie quidem ad finem perduximus ea , quae, ad nostri carminis dotes poeticas melius per- cipiendas, praemittenda esfe putavimus. Vidi- mus (0 Pf. XCVII. 8. (2) Cf. omnino Mun tinghe, ad //. XXIX. et Me- bius, in praef ad Pf. XXIX. (3) Cf. Pol us, {En%elfchcGodgel.) aliique , et vid, io- fra ad vs. I. F ?2 COMMENTATIO mus igitur, Davidem, quamvis aliquando fubli- rni ratione ad coelorum alcisfimas fedes eveha- tur, in hac tamen fublimitace fummam ostendere animi lenitatem et fuavitatem, eumque ex intimo pectore effundere, quae animo fentiat. Et pro- fecto reputanti eximias, quas recenfui, ejus de Numine Divino notiones, verisfima mihi appa- ret Cl. Paravii fententia: , 5 tales, tarn veros tamque fublimes fenfus, quales in tota antiqui- tate vix quaefiero; talia, inquam, cum video et perfpicue propofita, et fplendidisfimo ornatu vestita, turn equidem arcanam aliquam vim per- cipio, humana longe majorem, quae me mover, agitat, efFert Deique reddit plenisfimum. " (i) S E C T I O II. DE IIS, QUAE PECULIARITER AD NOSTRUM CARMEN PERTINENT. Carminis Argumtntum. Davides carmine hocce praedicat niajestatem, potentiam et benignitatern Jehovae , in vehemen- tis- (l) In oratione de ingenuo Heir. Poef. j}udiO}$*%. 4$. L I T E R A R I A. 73 tisfima tempestate confpicuam. In ipfo Sionis tentorio dum populus Israelis festum agit, inter- est cultui vates (i). Oboritur tempestas. Den- fisfimae nubes, cminus Mari Mediterraneo in- cumbentes , ac tempcstatis irruentis nundae , fummos in ejus pectore admirationis et venera- tionis excitant fenfus. Hisce penitus imbutus non potest non Davides, carmine fundendo, intimis istis fenfibus obfequi, totamque tempes- tatem fublimiori defcribere cantu, ut audianc Israclitae, quid fentiat ipfe. Praeclaro et fublimi exordio populum, pecu- liari gatidentem favore divino , iterum iterum- que invitat et exhortatur, ut Jehovae Dei fui, in coelis adventantis, majestatem potentiamque agnoscant et celebrent. Abfit iis a celebratione non tantum quivis horror abjectaque formido; fed vero laudibus ac precibus revereantur Jeho- vam altitonantem , in ipfoque adeo ornatiore vestitu appareat, quodnam Numen adorent Israe- licae. Vs. i et 2. Mox autem e longinquo nubium moles vol- vitur fupra Medicerraneum Mare, tonitruum ic- tus audiuntur, intonat Deus; tonitruum ftrepitug itcrantur, vehementiores fiunt, et vastisfimo re- pcrcutiuntur Mari. Vs. 3. In- ' (O Cf. infra, f. 3. fine. F a 74 C O -M M E N T A T I Interea magis magisque procella per Ocea- mim agitatur , atque continentem verfus de- pellitur, ; et quo vehementius ingruunt tonitrua fulminumque jactus, eo magnificentiores exci- tantur animi fenfus. Vs. 4. Mox autem maximo cum impetu in Libanum irruunt nimbi. Ejus altisfimum petunt cacu- men. Quaquaverfus vencorum vis, fulminum im- petus, tonitruumque vehementisfirni ftrepitns Li- t>ani jugis dirisfimas clades minantur. Quid ? quod cedrorum nemora , ipfae Libani cedri , arbores procerisfimae nutu divino commoventur fubito, eradicantur, horribili dejiciuntur lapfu jacentque protlratae! Vs. 5. Nee tantum cedri earumque fylvae diruuntur immenfae; verum et ipfe Libani mons, totusque montanus Palaeftinae tractus Septerntrionalis, tem- pestatis efFectibus, cum motu terrae conjunc- tis , vehememer concutitur* Vs. 6. Senfim vero maxima vi fua cum in hisce tractibus faeviisfet tempestas, Vs, 7, Orientern verfus per immenfa deferta depelluntur nubes, per vastisfimos campos refonant ictus, ipfumcon- cutitur folum , anxietate correptae ferae difFugiunc lustra quaerentes , et ipfae fylvae fuis denudan* tur foliis arboribusque ; ut adeo terribilius quic- quam posfit excogitari nihil. Ast ia Sio- ne, ubi Dei, tempescatum fummi auctoris, mag- ni- L I T E R A R I A. ?5 nificemia celebratur in tcntorio facro, quilibec efFerc laudes Jehovac. Vs. 9. Benignisfimae enim pluviac tcrram irriganc Palacftincnfem , quas fua benevolemia immifit Je- hova, Israelitarum Rex acque fautor. Vs. 10. Delink igitur Davides iisdem, a quibus ini; tium duxerat, fcnfibus imbutus, et venerabunde pre^ catus t ut quoque in poscerum fuae profpiciat gen- ti , eamque fuis beneficiis^ profequi pcrgac Jc- hova! Vs ii. Hocce profecto fi conftituimus fublimis hu jus carminis argumentum , habet quo nos teneac , alliciat , in adrairationem rapiac. Dolcndum ve- ro , antiquiores nonnullos , quibus tamen ignos- cendum , ec recentiorem quendam , quod fane mirandum, myftica quacvis ex noscro Pfalmo elicuisfe (i). Neque vero eos, qui prophetiam esfc (i") In libro anonymo Pfeauqies nouvellement traduifs fur rHebreu avec de* explications et des notes critiques^ 3. Tom. III. Parif. 1809. Nonnulli autem , fenfnm Mysti- cum asfectnncts, ponunc, virtutem Evangelii in noscro carmine laudari. Fox Dei his esc Praeconium verbi di- vini per Apostulos; multae aquae (vs. 3) funt variae gentes; fractae Libani cedri imaginem praebent hoini- num deprimendorum vel/> demittentium (vs. 5); dilu^ yftfi(?s. 10) est imago baptism: ec quaecunque plura fomnianc isci. Cf. M i c h a e I i s , Htgiogr. ec a b H e m e s- fen, in disf. p. 4 fq. ?6 COMMENTATIO flatuunt, five de Ezechia (1)5 feu de Sanhe- ribo, imo de Mesfia atque ultimo die, refuta- tionibus meis profequi velim (2). Gaudeamus potius, meliora nostris doceri temporibus, et , quern memoravi, interpretem recemioris aevi, Pfalraum huncce de donis Spiritus Sancti eorumque ejfectibus intelligemem t Franco -Gal- Jis ne genti fuae nos invideamus Batavi ! 2- Locorum^ quae in carmine memorantur^ fitus. Tempestas , quae in hoc Pfalmo defcribittir, a Mari Mediterraneo exorta, in Libano ec Si~ rione faevit vehementer; hinc verfus Arabiae deferta ruit, fubfistitque in deferto Cadefchi. * Haec loca, quae fere totius Palaeftinae fuere termini, breviter videntur lustranda, quo me- lius de ipfo carmine judicemus. Ipfe mons Sionis , quern cultui destinave^ rac (1) ItaTheodorecus, Opp. 1. p. 505. (2) lea M i c h a e I i s in Hagiographis . Caeterum varias Pacrum femencias recenfet Auctor libri , cui titu* lus : Pfalmi Vulgatae edition^ cum notis etc. Parif. 1729. 4. Auctoris nomen latet fub liceris U. E, S. F, P* D. F. B. P. 4. L f T E R A R I A. 77 rat Davides, in tribu Judaica, media in .urbe Hierofolymitana erac Gtus ; ec quaquaverfus lads- limum praebebac adfpeccum (i). Ab Occiden- te tractum cernimus Mediterranei Maris, cujus fluctibus perpetuo alluuntur moncofa liton Pa- laeftinae. Magno hoc Mari tota Occidentalis re- gionis Israelicicae pars determinatur ; ac coelo fereno, auris zephyrisve lenius adfpirantibus , vasta quaedam planicies laetisfimum amplisfimum- que praebet prospectum ; quando, nullis ob- ilaculis impedid , qua patet oculis aequor f vagamur per liquidas undas , folis radiis lu- cide refulgences. Ac vero in vehemencisfima procella , qua denfisfimis nubibus obvolvicur aer, qua fluccus rapidis vencis agicancur, qua conicruum fulminumque vi cotum concucicur Mare , venerabundus quidam horror animum fpeccacoris occupac ec percellic ("2). Septemtrionem verfus cum in longe disficum Palaeflinae concinentem oculos fleccimus, emi- nus apparenc alcisfima montium juga, qui Sep- temcrionalem Palaeftinae parcem a Syria disjun- gunc, (1) Vid. de hoc monce Hamelsveld, Aardrijhk. v. d. Bijbel, II. p. 2430. (2) Talem procellam , cui ipfe interfuic , eximie defcrip- Ct Chateaubriand, Voyage de Paris a Jerufalem , III. p. 109 fqq. 78 COMMENTATE O gunt, et continua ferie verfus Orientem cum fe extendant, Arabiae tangunt deferta. Longis- fimus hie montium traccus nonnunquam in S. C. generali Nomine dicitur Libanus (i). Cum vero proprie constec e duobus diverfis traccibus montanis, valle intermedia diftinc- \ tis, vulgo tantum Occidentalis pars eo no- mine (Ignificatur , cum huic oppofita pars Orientalis Antilibani nomine infigniatur (2). Posterior hicce tractus antiquitus etiam diceba- uir ab Hebraeis po^fi Hermon. Ab Emoraeis vero citra habitantibus nO# Senlr ; et a vi- cinis Sidoniis ultra habitantibus pniP Sirion. Quo ultimo nomine in nostro etiam carmine occurrit (3). Utrique autem hi montium trac- tus a litore, quod Mari Mediterraneo proximo adest, initium ducunt; Libanus in Syria , in- tra Tyrum et Tripolin , Antilibanus magis Au- drum verfus , prope Sidonem ; utadeo verfus Orientem et Septemtrionem per Syriam mon- tes hi Tint disperfi(4).In horum montium defcrip- tio* (1) Deut. I. 7. III. 25, XI. 24. (2) Cf. Ham els veld, 1.1. I. p. 156, 298. (3) Cf. Deut. III. 9. IV. 48. Cf. de Antilibano* Ha- melsveld, 1. 1. 301 fqq. Bachiene,^///^ Geogra* phie ,1. p. 1 69 ec Re 1 a n d i , Palaejt. illmtr. I. p. 323 fq. (4) Vid. delaRoque, Voyage de Syne et du wont Liban t L p. 27. ec Hamelsveld, 1. 1. p. 290. ^ L I T E R A R I A. 79 tionc discrepant maxime itineratorum relationes. Nee mirum. Nonnulli enim , qui in illis func pere- grinaci , non nifi partem quandam , inprimis Oc- cidentalem, inviferunc, cum aliquando Antiliba- num fe peragrasfe putarenc ; et vicisfira alii de Libano nobis. narrant, quae in Antilibanum po- rius quadrare videntur (i). Rite has relationes dijudicare , nostri non est ; neque , ad carmen nostrum melius incelligendum , quicquam valere potest. Ea quae fequuntur fufficiant , ut aliqua- tenus univerfam horum montium habeamus no- titiam. Aldtudine fua Libanus et Antilibanus , nifi ipfas Alpes , omnes certe Afiae montes longe multumque fuperant (2). Ab infula Cypro pro- fcctus nauta quadragefimo milliario (3) Libani cactimen nubila fecans peregrinatoribus mox di- gito monftrat ; et in ipfo cacumine confistenti una confpiciuntur Hierofolyma et Antiochia (4). Hanc autem altitudinem comprobant et nives, qui- (1) Cf. Hamelsveld, 1. 1. api fqq. (2) Vld. de la Roque,!. 1. L p. 76. (3) Sine dubio intelliguncur milliaria Romana , quo- rum quatuor efficfunc milliare Germanicum, vid. ab Hemessen, 1. 1. p. 31. (4) Vid. Hamelsveld, 1. 1. r p. 293. Volney, Voyage en Syrit et en Egypfe, p. a8p, ec de la Ro. que, 1. 1. 8o COMMENTATIO qtribus Libani et Antilibani juga perpetuo tegun- tr (i}. Libanus Occidentalis cum proprie conflet tribus montibus, quorum bini a latere medium , quippe altisfimum , fundamentorum in- ftar fustentare videantur , flngulari hac ftructura miram locorum praebet varietatem. Hie gur- gices confpiciuntur prbfundi praecipitesque , et lubrici faltus ; iliic vero faciles amoenique de- elives deniisfimis fuccedunt fylvis et fertilisfimis campis (2). Nives leniter folutae , aeftatis tern- pore, magnas formant cataractas , quae, per fon- tes rivulosque delapfae , vel uno amni influunt in Mare , vel fluviis hue illuc defluentibus originem dant (3). Imo et aliquando in his montibus inveniuntur amoenisfima prata , val- lesque falubres, dignae quae Salomonem fuis in villis exciperent (4). Jungas huic amoenita* ti immenfa quercuum abietumque nemora, et fylvas innumeris ahorneis, cypresfis, pirn's juni- perisqite refercas^ quae funt tuca feris habita- cula, lustraque bestiis fequra; et rice intellige- mus (1) Vid. Tacitus, Hift. V. 6. Cf. Simonis, Onomasticon V. T. p. 339 fqq. Ham els veld, 1. 1. p. 288 et Pococke, Rets door het Gotten, I. p. 171. (2) Vid. Hamelsveld, i. 1. p. 289. (3) Cf. O e d m a n n u s , 01? f. Mis.ce/L p. 137, (4) i Reg. IX. 19. LlTERARIA. 8 1 mus Jesaiam, fumma admiratione exclaman- tern : Nee Libanus ad rogura , nee ejus anima- lia ad vicdmas fufficiunc! (i) At vero inprimis adaugetur Libani mentis magnificenda dcnfisfimis cedrorum fylvis, quae tempore Davidis longe Jateque ad extrema mon- tiura juga extendebantur. De hisce vero im- menfis akisfimarum arborum nemoribus quomi- nus rite judicemus, vetat temporis injuria, qua paucae tantum arbores hodieque fuperfunt ; quae vero, etiamnunc fuperftites, antiquae Libani glo- riae umbram aliquatenus referre posfunt. In extremo fere montis Libanitici vertice colloca* tas hasce nobis defcribunt itineratores , tan- quam alticudine et crasfitudine omnibus arbori- bus 9 quoad investigavit hominum explorandi ftu- dium , palmam praeripientes. A r v i o s i u s , pe- regrinator Franco - Gallus , refert , vix fex homi- num numerum fufiicere ad truncum cedri cir- cumplectendum. Maundrellius autem trun- ci circuitum ftatuit triginta et fex pedes fupe- rantem, Cedrorum iigni tantam esfe duritiemet foliditatem referunt, ut nonnulli , interitum his ar- boribus abnegantes, ipfam adeo aeterniratem iis adfcripferint. Quidquid est, conftat ex variis ob r fervationibus, cedros per bis mille, et quod ex- eur- CD Jtf. XL. 16. Cf. Hamels veld, 1.1. 8ft C O M M EN T AT I O currit, annos, integras posfe confistere. Neque mirandum igitur, has arbores ab omni inde tem- pore mortaliura admirationem movisfe; usque adeo, uc hodieque ab accolis, non tantum fus- piciantur, fed vero colantur fuperftitiofe. Cae- terum quam magnae quamqtie late extenfae fuerint tempore Davidis, harum celfisfimarum arborum fylvae, aliquatenus conjicias ex immen- fo, quern ad Libanum emific Salomo, lignato- rum numero; qui tantam ab his montibtis de- ferrent ligni copiam , quanta fufficeret ad Templi Hierofolymitani conftructionem. (i) Uti vero omnes montes akitudine praecellen- tes horribilia quaevis praebenc fpectanda; fie Libano et Sirioni non defunt loca, ubi, natu- rae granditate obftupefactus , peregrinatoris ani- mus admirabunde horrefcit. Quaquaverfus in his montibus asperrimae rupes profundisfimis im- pendent voraginibus ; quae rupes periculofisfimum reddunt adfcenfum, et continue terribilem mi- nantur lapfum. Nives , aliquando nimia copia folutae, immenfos formant aquarum torrentes. Hi (x) I Regum V. de cedris vid. de la Roque, 1. I. I. p. 70 fqq. Oedmanuus, {Permischte Sammlungen aus der Naturkunde) II. p* 203 fqq. Haiaelsveld, 1. 1. 1. p. 297. et a cl. van Voorst, Uitlegk. Verhandel. p. 16, ipo. alii. L I T E R A R I A. 83 Hi (latim lapfu graviori ruunt, vcl per longos deilexus, ut gurgcs gurgiri acclamet, dum fire- punt canalcs (O, de (axis in faxa delabuntur. Tempcstatcs igitur, in hunc asperrimum mon- tcm crumpentcs, posfunt aliquando ingentes rui- nas afferre. Saxa praerupta, torrentium impc^ tu , fulminum ictu, terraeque motibus dejecta, omnibus,. quae lapfui praccipiti obftant, certum minantur interitum; imo vero recentiorc aetate per fimilem rupis depulfionem totum vicum fuis- fe devascacum, ut ne una quidcm domus man- fcric fupcrftes, nobis referunt itincratores (2). Et fane, in nostro etiam carmine ^manifestura cst documcntum , quanta vi faeviant in Libani Sirionisque jugis tempestates horrendac. Ab hisce montibus procedentes Orientem ver- fus, ubivis animadvertimus vastisfimas Arabiae plagas, quibus ad Orientem terra Israelitica fponte determinabatur. Immenfa ilia deferta hor- ride patebant a montibus Antilibaniticis inde ad ultimas regiones Australes; et a Mari Mortuo ad Euphratem usque. In latisfimis hisce ec fimul ariditate fua incultisfimis campis hie illic tamen exftanc loca quaedam fertilia, ec pratis gauden- cia (l) Pf. XLIIt 8. cf. fupra pag. 42 fq. (a) Vid. inprimis Volney, 1.1. p.2$>Sfq, Cf.Mun- tinghe, ad Pfalmum XLII. 8, 84 COMMENTATIO tia fylvisque. Loca haecce vulgo dicuntur Oafes ; func autem commoda hominibus receptacula et feris bestiisque lustra praebenc aptisfima (i). Fontibus rivulisque adjacentes hae quafi infulae, alliciebant nomadicas genres nonnullas ; quae, libere in defertis oberrantes, illuc congregabant pecora et armenta. Ipfi etiam Israelicae faepius fuas pecudes in mediis harura gentium tribubus ducebant , et in Oafibus istis per tempus aliquod morabantur (2). Quocirca frequenter in C. S. horum defertorum fit mentio, quae ab Israe- litis faepius general! deferti nomine diceban- tur. (3) Magna hujus deferti pars vocabatur Cadesch; quod idem es(e videtur ac Cadesch-Barnea; et aliquando in S. C. dicitur Pharan, vel Tfin. Erat autem ad fines terrae Canaaniticae Australes fitum, proximeque adjacens immenfis illis Arabiae plagis. Israelitis vero defertum Cadefchi inprimis erat memorabile, quoniam eorum majores per 40 annos, duce Mofe, in illo oberraverant ; quam ob rem in nostro Pfal- (1) Cf. Hamelsveld, 1. 1. p. 164 fq. (2) Cf. Hamelsveld, 1. I. p. 226. (3) Exod. XXIII. 31. Deut. XXXII. lo. Cf. Hamelsveld, 1. 1. p. 28. L I T B R A- R I A, 85 Pfalmo peculiarieer a Davide nominatum fuisfe videtur. (i) Per omnes igitur has plagas vehcmentisfima facviic tempestas, quara defcripfic Davides. Sunc autem nonnulli, qui hoc poetae fuisfe confilium ncganc; neutiquam esfe probabile existimantes, tonitrua et fulmina per omnia loca vicina cir- cuicu quodam faeviisfe, fola Canaanaea excep- ta (a). Verum cum hac fcntentia pugnanc iti- neracorum relationes ; e quibus apparet , confue- cam hanc esfe viam, qua tendunt tempestates in Oriente. Ingruunc enim plerumque a Man Medicerraneo, montes altisfimos petunt, et fen- ilm per immenfa deferta ruunt ac disfipati- tur (3). Et praeterea in nostro carmine rice tenendum est, poetam maxime memorasfe ea loca, in quibus terribiles habuerit effectus tem- pestas. Per ipfam quidem Palaestinam denfac depcllcbantur nubes, fed non horridas fecum ferebant tonicruum fulminumque vascationes, vfi- rum pluviis benignis irrigabatur folum; uti etiam 'verfu undecimo diferte indicat Davides. (4) $ 3- (1) Cf. Hamelsveld, IV. p. 360, 378. Relftf- di,. Palaest. Mustr., I. 117 fq. t Bachiene, 1. 1. III. p. 327 fqq. (2) Vid. ]. H. MichaSlU, in Hagiogrtptosad k. (. (3) Vid. Volney, L 1. p. 337. 345 (4) Cf. infra ad vs. II. - q **to 86 COMMENT ATIO $. 3- Carminis componendl opponunltas. Dubitatione vix ulla caret, a Davide hunc Pfalmum compofitum esfe paulo pose vehemen- tjsfimam quandam tempestatem. Ac vero diffi- cillima res est dijudicatu, quo tandem tempore ilia faevierit tempestas. Neque ex mfcriptioni- bus, neque ex ipfo carmine hac de re certi quid elici potest. Infcriptio Hebraica TH*? "VlDfD, canticum Davidis , nil docet, nifi quod hie Pfalmus Davidem habeat auctorem , et maxime ufui facro fuerit destinatus. Tali nim fenfti plerumque fubftantivum ^IDtD apud Hebraeos ufurpatur. (O j Muf- ' (l) Est autem a radice *\ft\ coll. Arab.^/* et^^ put av it 9 incidit , modulates est. Cf. Schultens, in Ort'g. Heir. p. 466. et ad Prov. p. 51. S c h e i d i u s , Lex. iii voce. De voce TjftfD plura disputat L o w t h , 1. 1. p. 36. not. et pag. 40. Cf. M u n t i n g h e , 1. 1. p. 74. et H er der, III. p. 38. Quidquid est, certi quid de his vocabu- lis ad muficam pertinentibus dici nequit. Caeterum de praefixo ^ ante T)*7, genitivum auctoris notante, vel eciam elliptica racioneexplicando,conferri posfunt Nol- d i u s , Concord. Particul. p. 410, 900. V e n e m a , ad Pf. III. et Gefenius, Lehrgebaiide der hebr. eke, p. L I T E R A R I A. 87 Multi autem fucrunc, qui e titulo quodam Graeco aliqtiid eflkere fc posfc existimarent. In verfionc nimirum Alexandrina haec legitur infcripdo xf/^A/w i%odiou a-y.vivfa , Pfalmus egres- ftonls tabernaculi. Horum verborum variae exftant interpretations, quarum plurimae aliae aliis obfcuritate non cedunc. Optimam dedicRo* fenmullerus, in Pracf. ad fcholia in hunc Pfaimum; qui animadvertic , titulum hunc non (ignificarc canticum egresfionis e templo , uti multi exisdmanc (i), fed e%63iov */:XX.XXIV.5,6. XXXIII, 12. XCV. 7. XCVII. CV. 6 fqq. CXXX. 7, 8. CXLV. 10, 13. (a) Vid. cl. Pareau, dntiq. Hebr. defer, p. 142. Hoc enira tempore in Palnescina frequencisfitnae eranc tempestates, cell. p.6i fq. et H a rmer, 1. 1. p. 4, 52, et Pf. CIV. G a $O COMMENTATIO pere, ut veris redeuntis tempore pariant, testis est Aristoteles VI. Hift. Anlm. 29. (i). Itaque nos putamus, uti jam fupra verbo indi- cavimus, Davidem hujusmodi festo ipfum inter- fuisfe, dum fubito oboriretur tempestas; ut adeo paulo postea compofuerit carmen, et dein Sacerdotibus Levitisque in ufum publicum tra- diderit, quod hac flmilive opportunitate post fe- datam cantaretur tempestatem. (O Cf. Corderius, I. 1. ad Pf. XXIX, p. I P4RS L I T E R A R I A, PARS A LT E R A. PSALMU8 XXIX, CUM ANNOTATIONS. Camlcum Davidis. Vs. i. Tribuite Jehovae, proles Omnipotentis, Tribuite Jehovae majestatem gloriamque! 2. Tribuite Jehovae majestatem ejus nomini debicam ! Adorate Jehovam in fancto vestitu! 3. Fragor Jehovae fuper undas Deus illustris intonat Jehova denfas fuper undas. 4. Fragor Jehovae est vehemens, Fragor Jehovae est venerabilis. 5. Fragor Jehovae cedros confringic, Imo penitus perfringii Jehova cedros Llbani. 6. Facit ut monies fubfilianc illi , uti vitulus ; Libanus ec Sirion, uti orygis pullus. 7. Fragor Jehovae ignitas excucit flammas. 8. Fragor Jehovae quatefacit defertum , Quatefacit Jehova defertum Cadefchi. Vs. $fc C .0 M M E N T A T 1 O Vs. 9. Ffagor Jehovae abortum injicit cervis, Decorticatquc fylvas Dum in ejus' palatio quisque exclamat : Quanta majestas! 10. Jehova /&0 throno confidet, dum imbres demittit, Confidet Jehgva Rex in perptuum. 1 1. Jehova fuo populo praebeat tutelam-! Jehova fuo populo largiatur pacem ! A N H O T A T I 0. Ad y erf us i et &. Est eximium; carminis exordiarn. Continue nos inducit quad in Sionem, locum ilium maxi- me venerabilem 5 in quo verfabatur Davides, dum hunc effundebat cantum ; ac fimul manifes- to nos docec et perfendenduai praebet, quid animo hie fenferit, cumxanendi faceret inidum. In medio Israelitarum coetu, qui ad Jehovam iesto die concelebrandum undecunque confluxe- rat, ipfum Davidem videre mihi videor, victi- rnas fuas grato animo offerentem. Subito hisce peragendis interrumpuntur festum agentes vehe- mentisfimae tempesiatis obortu. Venerabunda ad- L I T E R A R I A. 93 admiratio aniraum occupat vatis, ipfe dum Jc- hova in coclis ea, qua par est, majestate ad* ventat. Intimos hos venerationis fenfus tit reti- ceat Davides, pectus non fink commotum. Idem cupit uc fentiant Jehovae cultores ; eadem , qua ipfe erga Jehovam Tint veneratione imbuti , quotquot in Sione adfunt praefentes. Icaque eximo pectore fuos excitat populates, ad cos- dem , quos animo tenet , fenfus fovendos ; et eos fublimi folenniqtie ratione ad Jehovam mag- nifice apparentem celebrandum adhortatur atque impellit. Vs. i. rnftf? "Oft, Tribute Jehovae. Verbi 3n* ve l ^H1 coll. ^n^ propria vis latere vide- tur in ardenti fludio ad allquid liberalizer praebendum five praeftandum. Haec ejus priina fignificatio patet inprimis in imperative fingulari nDnGw. XL 3,4. agedum; eademque domina- tur vis in omnibus derivatis; coll. enim Arab, t^*j proprie notat: fpiravit^ anhelavit , pro- pers attulit; inde donavit , concesflt^ largiter et liberalizer exhibuit ("i)- Apcisfimum igitur nostro loco Davides adhibuit verbum, ad de- fignandum fummum animi ardore,m, quo ex pk no pectore Jehova es/et celebrandus. Caete- rum (l) Cf. S c h n 1 1 e n s , nd llaririi confesfmn IV. p, 60. ec Scheidius, in Lex. 94 COMMENTATIO rum obfervetur difcrimen inter verbum 3^ et inter ejusdem fignifkationis verbum rftj, quod occurrit nostri carminis vs. 10. Verbum enim jrG fere ufurpatur de beneficiis , quae quis dignitate fuperior inferlorl culdam largitur. Illud vero dicitur de donis_ , quae grato ammo quis dtfert ac tribult aticm, auctoritate vel dignitate longe praecelkntl. (i) D^N *JD Proles feu filii Omnipotentis. Hae voces ita conjunctae bis tantum in C. S. occur- runt. Non mirandum adeo, varie a vafiis in- terpretibus eas fuisfe acceptas ; easdemque mihi etiam multum molestiae creasfe, lubens fateor. Age vero, paucis, quoad posffmus, praecipuas recenfeamus fencentias, nostrumqtie fubjiciamus judicium ; nonnullorum nimirum opiniones nemo, facile probaverit. Neque adeo atidiendi fbnt Alexandrini, qui vertunt Filii arietum (a), nee Rabbini, qui iiitelligunt astra, et monftra quae- que (0 Vi4. inp.rimis Gen. XLVII. i^. Cf. Burkina, 1*9 Gnomon e Pfalmorum, #d nostri Pfalm. vs. 10. (2) Haec interpretatio Pomificiis anfnm dedit, qua bicornem illam Episcoporum mycram ex hoc loco con- firmare fine conatf. Nnmque per/to intelligvint EpiscQ- pos, per 3*^^ cornua. Indedfcunc, Episcopos neces- fario debere cornua gerere. Vid. H a c k s p a n i i No* t#e PMl. Theol. in varia dijpcil. fcriptitrat loea. II S p 128. L I t E R A R I A. 95 que horrenda, v. c. Leviathanem Jobl (i), nee patrcs quidam Ecclcfiastici , qui , prophetico fenfu de Chrlsnanis (2) nostrum verfum ac-. cipiunt. Talcs enim interpretationes ne refa. tatione quidem dignas esfe, quisque videc, Plu- rimi aiuem interpretes CD^tf recte derivanc ab Vtf, contracce pro Vtt et *?W robur^ et ad- jective robustus; unde pluralis O'^K pro D'^tf fortes , robusti ($) ; quae postrema lectio in nonnullis codicibus Kcnnicottianis ad nostrum locum invcnitur (4). Vertunt igitur Q^x ^3 fill popentium, i. e. ex ufu Hcbraico fubftan- tivi p (5), ipfi potentes feu principes (6). Poe- (1) Aben-Ezra, nliiqne; quos allegat Yiccars, in Decaplh ad Pjfilmos , ad h. 1. (2) Theodoretus, aliique multi, (3) Cf. S c h e i d i u s , in voce. (4) Ilaec autem lectio non urgenda videtur. Libra* riqs enim fexcenties cum litteris *) et * pro lubitu egis- fe, uc vel eas commmaverint, vel plane omiferint, tesces funt Eichhorn, Einleit. I. p 321. ed. 43, et Jahn, Einleit. I. p. 4^7. (5) Vid. Coccejus, in Lex. ct G las si us, Phi. loL facra. I. p. no. ed. Dathii. (6) Hanc fententiam inter alios nmplexi funt Jo. 15 u- genh. Pomeranus, in libri Pfalm. interpret, a. 1524. Clericus, Are tins Felinus, Tub cujus nomine la- tet Martin us Brucerus, P/almorum libri V. atl fbraicam veritatem verfi, et familiar* explanations e/u- cida* 6 CO. MM$NTATIO Poeta, fecundum hanc fententiam, hortatur, ut prae ceceris viri gentis Israeliticae princlpes Jehovam celebrent. Hi, quippe magna aucto* ritate pollemies, ne obliviscantur , fe hunc acce- pisfe principatum a Jehova, qui, ipfis longe luperior, oinnes mortales, etiamfi alii prae aliis ad fqmmam dignitatem fint evecti, infinita fua potentia regit atque moderatur. Istiusmodi ex- hortatione, fi unquam, certe Davidis tempore magnadbus Israeliticis opus erat. Qui enim, Saulo regnante, regis ad exemplum Jehovam pa- rum curaverant, et neminem, nifi Saulum, fe fuperiorem agnoverant, hi fub Davide , rege religiofisiimo, ab hac impietate et perverfitate nondum destiterant. Superbientes hi judices ac magistrates , quandoquidem , teste Afapho (i), ^ inique judicabant, improbis gratiofe favebant, rniferos ac pauperes injuste tractabant, ac mala quaeque perpetrabant , imperil fundamenta peni- tus cidati. Mtinsterus, in Bib 1. cr it iris. Amyraldns, Paraphrafis in Pfalmos, J. H. Michaelis, in ffa giogr aphis. P o 1 u s , (Engelfche Godgekerden} 4. C'7440 Burkius, 1. 1. Venema, in Cotnm. ad Pfalm. qui allegat etiam Gejerum. Zachariae. freye und $r- klarendc Ueberfetzung $er Pfalmen 73. Mebfus, in libro cui titulus de Pfalmen kortclijk opgehelder-d eiii. II, St. I. p. 187. et ab Hem-es fen, i Dtsf. (I) Pf. LXXXIL L I T E R A R I A. 97 tus labcfactare vidcfaantur " (i). Sed vero, num Davides impios hoscc principcs, a quibus prorfus abhorrebat , quosque animus cjus can- didus affectibusque vehcmenter commotus non potcrat non ftimmo pcrfequi odio (a), num Davides tarn folenni, placida atque honorifica exhortatione hoscc magnates ad ipforum officia^ quae deferucranc , redigere fuisTct conatus? Non credo equidem. Repugnat haec fententia indoli Davidis, neque convenic cum cxfecrationibus , quibus improbos hosce petere folet (3). Ne- que ctiam hacc interpretatio cum carminis ulti- mis verfibus rice in concordiam redigi posfe mihi videtur. Defcripta enim gravisfima tem- pcstate, qua Deus fuam prae omnibus praecel- lentem potentiam reddiderat manifestam, hinc non anfam arripit Vatcs , ut horum magnatum , quos antea excitasfcc ad Jehovam colendum, fuperbiam magis magisque deprimeret; fed con- tinuo fuppliccs fubjich preces, uc populum fuum Jehova fervet incolumem, fuaque beneficia ei praeftare pergat. Profecco, fi virorura illorum pravitatem emendare in animo habuisfet Davi- des, multo magis talem peroracionem feveram fuis- (1) Cf. de hisce nb He mess en, 1. 1. p. 7 fqq. (2) Vid. fupra p. 29 et 53. (3J Pf. X. inprimis, Pf. XI. sfqq. cf. fupra pag. 53 fq. p8 COMMENTATIO fuisfemus exfpectaturi , qualem Afaphus, car- mini fupra laudato fubjecit, Jehovara ita loquen- tern inducens: Equidem vos Deorum inftar habueram , Vos fingulos ut filios Nurainis Supremi; Sed vero, moriendum esc vobis ut caeteris Et ut pauperi Cuique cadendum. (Adamidis; Surge, o Deus! justa praesta huic regioni, Tu enim ex aequitate imperas gentibus omni- bus! (i) Ex eadem autem vpcum p^tf >jD interpre- tatione exftitit fententia ; quam , 'inter alios , tuiti fpnt Cl. Palmius (29 et Muntinghius (3), existim antes fills potemlum feu noblllum poe- tice innuisfe Davidem Sacer dotes vel Levltas^ qui quaedam quad nobilium clasfis haberi po- terant, Placet haec interpretatio et cum car mi- nis indole magis profecto convenire videtur , quam ilia fupra memorata. At vero nullam equiden) video rationem, ob quam unice hos Sacerdotes ad (0 PA LXXXII. 6 fqq. (2) Eenige licderenvan David en Afaf. ad h. 1. Hanc autem interpretacionem verbo innuiste videtur Aucror anonymus laudatus , in appendice ad nocas, margini fuU- jecta , ad h. 1. (3) In Pfalmoruin interpretation* , Bd. 2. ad h. U L I T E R A R I. A. 99 ad Jehovac celebrationcm excitaverit Davides. Unicum autem hujus fententiac argumentura ex vs. *. peticum , quo #np mill , fanctus ves- tttusi non quadraret nifi in Sacerdotum appara- tum , ad hanc fententiam confirmandam minus posfe valere, Cl. Pal mi us dcinceps docuit, In nova Bibliorum verfione. Qua de re infra fuo loco agemus. Quod attinet ad explicationem , quam dede- runc J. D. Michael is, aliique, qui pluralem CD^N vertunt /)//, atque a vate iignificacos per- hibent Deastrofum cultores (i); hanc fenten- tiam minime praeferam. Repugnare enim vide- tur verfus 2. Scilicet tali fenfu tfHp lYnn, fanctus vestitus, num in libris facris ficadhi- bitum de vanorum Deorum asfeclis, dubito ve* hementer. (2) Denique non asfentior Rofenmullero ? qui, Chaldaicam verfionem fecutus, CT^K ^3, vertit: filii Deorum, i. e. Angell 9 ut adeo Da- O) J- D. Michael is, in Epimetro ad Lowthi prnelectionem XXVII. Doederlein, \nfcholiis. K n a p p , die Pfalmen Ueberfetzt etc. Schulzius, in fcholiis IV. p. 126. J. F. Telge, in libro, cui titulus: Hent ke, Neues Maga/in fur Relig. Philofophie V. p . 33 verto : filii feu proles Om- nipotentis; et hisce innuisfe mihi videtur Davi- des ipfos Israelitas, quatenus fcilicet propter iincerum Divini Nu minis cukum hoc infigni il- lustrique nomine digni: cenferemur. Quod enim ad Q'^K attinet , Hebraei faepisfime pluralem nu- merum ufurpant de una re in fuo genere mag- na ec excellence. Ita v. c. dicitur CDTT^K Nu- mina, pro Numine admodum colendo; D^'lp fancti* pro Deo fanctisfimo; DWX Domini > pro tino wagno Domino i caet. (2) Quid igi- tur nos impediat, quominus et pluralem D*^ accipiamus pro fingulari ^N? Uti autem ^N contracte pro *7*N conftrictus , compactus* for- tis, (1) In fcholiiSt ad h. I. Eandem autem fententiam memorac Vi ccars, 1. I. Ad talem interpretationem an fam dedisfe videtur male intellecta formula niKDlf HIH* > cf ab Hem ess en, 1.1. p. 12. (2) Vid. Schroederus, Gratnmat. p. 171 . Cf. cL l*a.reau, Myth. S. C. interpr. p. in. L I T E R A R I A. IOI tis* robustus, ab ^TN, cogn. ^tf, crasfus^ robtutus fuit> xar' e^o^jv ufurpatur de Deo potentia praevalente (i), ita pluralem Q^K rccte reddere posfumus per fortisfimum^ robus- tisfimum , potentisfi mum. Neque-vero obftat huic interpretation! vocum O*^K OD tali fenfu raris- iimus ufus C 2 )' Haec enim dubitatio , cum bis tamum, uti fupra diximus, ipfa formula in C. S. inveniatur , contra omnes valet bujus loci in- terpretationes. Poetae vero Hebraei baud raro a vuigari fermonis ufu recedunt, libique exqui- fitiora vcrba affectanc ("3). Neque adeo asfen- tioriis, qui pro D>^x legere malunt D^n^NC4)- Haec enim conjectura nullis argumentis nititur, . nee (1) De hac vocis derivatioue vid. oranino Schei- dius, Schediasm. Philolol. p. 21-23. (2) Cf, cl. Pareau, //?. Intp. P. T. p. 33. (3) Vid. Lowth, 1. 1. p. 29. ec ck Pareau, I. I. p. 427. (4) Hanc conjecturam fecundum Alexandr. verfio- nem protulerunc K e n n i c o t c , not. critic, in nonnuU los Pfalmos ed. Brunf. 1772. p. 143. et Michael is, Orient, ttnd Exeg. Biblioth. XIX. p. 39. Contra vero Alexandrines in fuis Codd. legisfe Q^^ non D^H^X erudite ostendit vir anonyraus laudatus. Cf. etiam S a b a t i e r , Bibl. Sacr. Latinae verfiones antiqtiae caet. Paris. 1751. ad h. 1. Stark i us, 1. U p. I53 et C or- der i u s , in annot. ad h. It 102 COMMENTATIO nee aptiorem fuppeditat lectionem. Salva igi- tur analogia linguae Hebraicae nostra interpre- tacio admitti posfe videtur. Praeterea quodam- modo mea fententia confirmatur ex altero loco, in quo hae voces fibi eonjunctae occurrdnt, Pfalmo nimirum LXXXDL 7. per D'^tf O poetam, quisquis fuerit, defignasfe Angelos^ five fpirltus nobis fuperiores, luculenter appa- ret, turn ex aliis argumentis , . turn imprimis e fencentiarum , qni dicitur, parallelismOi Angeli autem , qua fatione dici posfint filii nobilium vel filii Deorum* equidem non asfequor; verum recce quidem hoc infigni nomine appellancur filii Dei, uti alibi etiam faepius eodem fenfu dicuntipr D7f?N 03 CO- Quapropter Qn^ m et D*^N *ft idem notare mihi videntur; quod et Chaldaeus nostro loco expresfit, verba haecce interprecatus NOK^D ^n^ cos f us Angelorum Ca). Similiter in libris facris faepius Numen Supre- mum 0) Vid. Job. I. 6- II. i. XXXVIII. 7. Cf. cl. Pa. reau, in comm. Jobaea, p. 96. et in disput. de Mythica S. C interpret, p. 1 15 fqq. ec j. D. Michaelis^ Orient, und Exsg. Biblioth. XIX. p. 139. (2) Quae aucem in Chaldaica veriione adduntur, D^N *3D fP rte ^ unt Hebraica, ec deinceps addita. Ter- winatio enim Q- ad pluralein delignandum Chaldaica noa esc. L 1 T E R A It I A. 'tnum vocatur D'H^K *?N (i), codem fenfu at- que D'^K^N (O; cc ilti xaf' e^o^v tna- gistratus dicuntur oW?tfj ita eodcrn fenfu A fa- phtis Cos dixie *7K, quod collectivo fenfU esc pro D^tf- C3) Haec autcm populi , vero Deo confecrati , denominatio , quamvis baud vulgaris , vel fie tamen ab Hebraica cogitandi ratione minime ab- home* Tempore niitiirura Noachicum diluvium longe antecedcrtte probi jam Dei culcores coeles- tia quaeque feccantes , coelesdum numero ac focictaci fe adfcriptos esfe gaudcntes cc glorian- tes, a Deo fe denominaverunc, Z)que fe filios dlxerum DSI^N '& * qUibus vero opponuntut caeteri hac fpe descituti , quos humiliori nomine vocabant filios Adami DIN *J3 (4)- Deiis oucem peculari fuae providentiae earn cuni gen- *M^ (1) Jofua XXII. 22. Pf, L. i. (2) Dan. XI. 36. . (3) />/. LXXXII, i.Caeterum D^X ^etD^H^K 03 toon differre , cenfent etism R o f e n m u 1 1 e r u s , ad h. 1 . S t a r k i u s , Syllog. Comm. ec Auctor aiiony raus lauda- tus in Append, ad notas, ad b. 1. - (4) Gen. IV. 26. VI. 2. Vid. omnino Cl. Pareau, Comm* Job. p. 96. etde#fyc#. S. C. interpret, p. 116 fq. Ad hanc aiuem dicendi rationem ipfe , uc videtur, Di- vides fe conformavic ; dixicque homines improbos U3* Cf. Muntinghe, ad Pf. XIV. 2. H I 4 Co. MMENTATIO gentem complecteretur Israelicicarn , hanc ipfe ap- pellavic filium Juum primogenitum , Exod. IV. pa. ^HtP HD3 U> Quare vates Hebraei fro quentisfime laudant Jehovae de populo fuo cu- ram , quam fmguli pro fuo confilio eximiis et fublimibus adornant comparationibus. Sic v. c a Mofe inducitur Jehova, qui J Tanquam a.quila fervet pro fuo nido, Suis pullis molliter incubat, f . >. Suas alas expandit , eos capit , Eos gestat fuis pennis tectos (i). . /Similiter Jehova a poetis intcrdum protein fuam 9 i. e. gentem Israeliticam elegis/s , vel tanquam pater procreasfe. et educasfe, vel tanquam ma- ter peperisfe et nutriisfe dicittir. Item Israeli- tae vocantur Jehovae haereditas et porfio , quam fibi elegit; imo plus femel dicuntur CW3 filti a Deo for man ^ nutrlti ,et educan (2). Ea- dem ratione Israelitae faepe vocantur Jehovae clientes , quos fingulari fun profequitur ^benevo- len- ; . ft\ T\nti+ YYYTT if rr */>/* T Y i*at PT T Ywrir \l } //#/ AAAll. II. v^i. Jejt J^Ai 1 1 ct /y.LAAVlli 52. et alibi, ubi Jehova fingitur tanquam pastor 'de gre- ge fua follicitus , ovesque fuas curans atque fovens. (2) Vid. Deut. XXXII. 6, 9, 18. Pf. XXVIII. 9. CIII. is- CV. 6. J*/I I. 2. XXX. 12. XUH. 6. XLVIv 3 , 4. XLIX. 15. et alibi. ;:J ,Ct ^ L I T E R A R t Ai 105 Jcntia i), Isciusmodi igittir folenni nomine etiam hostro Idco a Davidc appcllari Israelicas, equi- dem autumo; et aptislime quidein pota hosce non dicit nostro loco D'H^N ^ > quod proprie vertendum fit film Dei ftimme verendi (2); fed C3 )V ?N 03, filios Omnipote ntis ; quippe qui in tempestace hac gravisfima fummara et infi? nitam fuam patefecisfet potendam. Praeterea vero, quod nostram in tern pluri- mum valere videtur , frequentisfirae Davi Sic v. c. Pfalmo XXII. 24. - Jehovae cultores, hunc laudate! Vos , tota proles Jacob! * hunc praedicace ! Hunc veiieramini , vos tota proles Israelis ! ^4) r Et (O i>f/.;xxxiii. 8^ PJ. xxx. 5. xxxi. 24 . L. 5. LIL II. LXXXV. 9. CXLV. 10. (a) Scheidius in Lex. et Schulcens ad Pro- berbid, p. 28; (3) Cf. fupra p. 63. (4)Forfitan auteraallus etiam locus admeam fentciltiam confirmandam aliquid valere posfit. Pfalmo nimirum XC VI. 7-peadem fere continentur verba, quae in duobus pno- ribus nostri carminis verfibus occurrunt. Uterque aucern locus ab eodem poeca cum fit confectus , force ufiuS ex aN tcro aliquatenus eiplicari posfic. Ibiautem vs./. 110:1 qui- H 3 Iem \ 106 COMMENT A Tlo EC inprimis Pfalmo trigefimo tercio, in quo idem fere invenicur cogicacionum fenfuumque nexus, quern in nosfro carmine anhnadvertas. Uti riimirum in illo Pfalmo Davides primo pios excitac Israeiicas , ut laete jubilent in Jehovae honorem, dein fublimiora petens Deum depin- git tanquam hujus univerfi creatorem , omnia- que fuo nutu gubernancem , tandem hinc recur - ric ad beatos praedicandos Jehovae cultures* qui 'confidences nil cimeanc, ab illo f omtiia:ex* fpectfenc, ejusque fe plrolem esfe gaudere queanc: flmilicer ergo noscro' in carmine, gravisfimis tempescacis effectibusv defcriptis, po'eca definit animum ofFerendo gracum Jehovae , qui ec fes- tum agentes in Sione, 1?i Vs. 9, et totum fuum populum , IDy^ Vs. u. incolumes ferya* veric , ficque fervacurus in poscerum. Quidni igitur^ hosce, quos Vs. 9 ec u mem orac Da- vides, eosdem dicamus, quos in exordio dixie CD^K ^D filios Omnipotent^ , populum Isra'd- liticum? Mihi fakem nulla incerprecacio aptior inagisque cum coca carminis ratione ec habicu congrua videcur ; ec quandoquideni neque cum lingua Hebraica neque cum cogicandi racione Da- ' dem memoranmr D'^K *tt, ^ ed D^tiy Wflflt^O familite tribuum^ quibus taiilen Vatem defignare voluis- fe ipfos Israettfas, ex vs. 10. appafere videcur. LITE u A R i A. 107 Davidis cactcrorumquc poc'tarum Hebraeorum pugnat, fyanc equidem adhuc praeferam, Melio- ra videant doctiores. Wl "1130 majestatcm gforiamque. Aptisfima verba ad .defignandam Jehovae magnitudinem in tempeseate. Quamvis cnim Latine videantur fe* re fynonyma, peculiaris tamen vis in fingulis obtinet, guae rice in verfione exprimi nequit, Illud a gravitate ponderis ; hoc a robore fuam notionem .petit. Verbum enim 1M coll. y^P proprie est grayis fuit pondtre , inde gravls fuit pretio et honor -e, i. e. honor atus fnitl Hine fubfhntivum TIM, uri Graecorum fifyos (i), ufurpatur de ponders feu oncre, quod mole fua incumbic opprimicque; et meconymica,ut ajunt, ratione de magnificently ec majestate dicitur (2). Nostro igitur loco notat fummam Jehovae ma- jestatem, quatenus maxima et fublimia quaeque in fe complectitur Numen Supremum. A verbo u* tiy autem , Arabice jz , intorfit , &/J nervo for- tius adftrinxit, fort is fuit (3), est fubftanti- vum tV, quod proprie dicitur de intorfione et t . ,. bine (1) Cf. Inprimis a Cor. IV. 7. (2) Vid. Schultens, ad Prov. p. 129, 342. et in Clavi Dialect, p. 330, 339. Cf. Scheldius in Lex. (3) Vid. Schultens, ad Prov. p. 78. Schei- dius, l.|. 10$ COMMENTATIO hinc de robore inricto ; metaphorice autem de* fignat honor em <> decus^ laudem (i), gloriam folidam et illibatam potentiam. Prouti autem Ml Arabicum fubftantivum :c, ficet Hebraicum ty peculariter ufurpatur te'fplendore regio, quoad fcilicet rex omnibus gloriofa fua potentia prae- cellic(2). Hinc vates Hebrdei,magnifica quae- vis Monarchae Orientalis attributa ad Jehovam transferentes (3), hanc gloriam potentisfimam frequ^ntisfime Nuraini Supremo adfcribunt (4)- Egregie igitur nostro loco hanc vocem adhibuit Davides, Quid enim illustrius praedicat Jeho- vae venerandam majestatem potentianique, quam temp^stas vehemenrisfimique ejus efFectus? Qua- re etiam alio loco a Davide ipfum tonitru dici- tur eodem fenfu jy *^1p, i. e. vox tremebun- "da divinae glorlae ec potentiae, quam e fede fua altis in nubibus edit Jehova (5). Haec au- verba tj?l T)^p faepius junguntuf ad defig- naa- : VIIL 3. (2) Cf. Sylloge disfert. II. p. 1086. et J. v a n V o o r s C, Disfert. philol. de notabili Correctionum Maforethicarum, genere , p. 124. a. 1778. (3) Cf, fupra, p. 19 fq. (4) Pf. LXXVIII. 6I.XC1II. I. XCVI. $, 4. CV. 4. CX. 2. tjfib* IJI. 4. (5) Pf. LXV1II, 3^. L I T E R A R I A. 1 CKJ nandam fummam Jchovnc magnificentiam ac pcr- fcctionem (O, fimili fenfu quo in N. F. Ipfi etiam Al^xandrin* vcrcunt Ivey noire Tn ejus 9 quiest r ever a, idem- que erlt femper. Quo nomine ab omnibus aliarum gentium Diis , qui nihil esfent in rerurti natura luculenter distingueretur j Israelitisque fe manifestum red^eret, in omnibus, cjuae edixisr fet, veracisfimum et conftantisfimum (4). Saepis- iime igitur auctores faqri , inprimis Mofes , cui haec proprii npminis djvini vis primum explicue- rat Jehova , ad rhanc peculiarem : figmiicationem respexerunt, et-aliquando pmnern hujus npminis i vim put. de Mythica S.C. interp. p. 90 fq. et iu Antiq* tfebr. defer i^t. p. } 32O, fq.. (1) Uti patet inprimis ex nomine Petri. (2) Exod. XXXIH. 17. (3) Cf. Exod. Jjkl. 13 . (4) Exod. III. 14. coll. VI. 2, 3. et Q. Parei^. Ant. Heir, p, 89,. L I T E R A R 1 A. Ill vim ob oculos habentes, Deum defcributit tan- quam eum > qui refugium omni tempore praefti- tit piis probisque Dei cultoribus, quippe qui aeternus idemque Temper, promisfis fuis con- ftandsfimum . veracisfimumque fe praeftet. (i). Hinc et frequentius nomen Jehovae mil* D#, et tantummodo DfijTl nomen 9 dicitur in facris li- bris , ubi ipfius Jehovae mentronem exfpectare^ mus. Quod ubicunque fit , ipfum Jehovam indicasfe auctor cenfendus est, quatenus nomen illustre Jehova, omni fua vi acceptum^ipftim Deum eximie manifestura reddit mortalibus. Sic v. c. Ley. XXIV. IT. Jehovae nomen con- viciis pctere fignificat : eum obtrectare , qui il- lustre hocce nomen gerit) jfehovae; et inprimis Jef* XXX, 27. Ecee Jehovae nomen adve* nit" i, e. is, qui nomen istud gerit Jehovae (2). Ipfe etiafa Christus , cum opus fibi a: Patre mandatum hac in terra peregisfet , in ultimis pre- cibus ita Deum alloquitur: (?rT/>) eQ arou TO OVQIAU rots a^f&rroig^ i. e. te mani- festum reddidi talem, qualis revera es (3^). Da- (i) Vid. omnino^^.XV.3.^/.XXVlII.58.et/y; XC. i , ubi bene mult orum Codd. K e n n i c o t c. auc- toritatepro *n$ legatur riliT- Cf.etiam/y;XCI.2,i4. (a) Cf. Cl. Palmius, arfh.l. (3) Joh. XVII. 6. cf. M. XV. 21. Rom. II. 24. alibi. 112 C O M M E N T A T I 0. Davfdes an tern fingularein hanc Jehovac mm propriam eximiamque vim, qua prae om- nibus Deastris esfet colendus, imo peqtore per- cipiebac, idque nonnuiaquam iilustrisfmia radone carmine aperit, uti Pf. LXII. 17 fq. ( ; i). '! Nonien ejus maneat in perpetnum ! ' Quamdiu fol afparebic , perduret ejus noraen. 1 Nain propter illud fibi omnes gratulabuntur nationes, Omnes gentes eum praedicabunt fuae felicicatis auccorcm. . Ad ejusdemque idcirco nominis cekbrationem et veram agnicionem Davides nostro loco fuos excitat populates; et ex pleno< peetore verba. fundens , TWtoV* Jehovae, inquit, nominis ejm wajestatem ; ex animd agnoscite et celebrate Je- hovam tanquam Deum'J unicum , fuprsmum , po tentisfimum , promisfis conftantisfimum populo^- que fuo benignisfimum ; verbo: Veneramini Je* bovam tanquam Jehovath ! (2) YlfWH pro innt^nn. coll. Sc breeder a Grant' (1) Cf. Pf. CXIM. a. GXV. i. (2) Cf* V a t a b 1 u s , in Bibl. Crit. F e D t; o n , (Eng. Codgel.} J. H. Michaelis, Rosenmullqr us, alii- que ad.h. 1. L i T E a A a i A. 113 Gramm. reg. 57. 4. et 82. II. 2. Est impe- rat, fpec. Hichpahlel, cujus fpeciei vim expo- fuit Schroeder /./. reg. 56. XX. a rad. ffiMtf quae femel tantum occurrit in C. S. CO- P ro ~ pria ejus vis latere videtur in fubfidendo, pro- fundius vergendo et demergendo (a). Hinc in Hithp. esc: femet ipfum fidere fecit, alte- rumque honor avit* adoravit (3)* Novimus aii- tem,inmoreesfe Orientalibus , ut, ficui fummum honorem tribuere velint, fe ante ilium humi prosternanc, fecieque terram atringant (4). lo- de faepius, uti et nostro loco, verbum hoc* ce ufurpatur de facra Divini Numinis veneratio- ne, qua nonnumquam Israelitae fubmisfo cor- poris humum inclinati habitu Jehovam adora- bant, eumque tanquam pattern, abfoluta in li- beros potestate praeditum,- agnoscebant ac re- verebantur (5). Convenit Graecorum TrporMVMi uti recte vertunt LXX. (0 W* LI. 23. (2) Cf. Schultens, ad Prov. XL 18. (3) Vid. Scheidius,in Lex.Cf. Schultens, ///. Ling. Heir. p. 335. (4) Cf. Hyde, de Retig. Perfarum^' p. 6. c ha el Is, Suppkm. ad Lex. p. 2307 fq. et Jahn, Bibl. Archaolog. II. p. 318 fq. (5) Exod. XXXIV. 8. Deut. XXVI. 10. XXX. I* . /y.XCV.6. CXXXVIII.2. Cf. CL Pareau. Ant. COMMBN. TAT.IO in fancto vestitu. LXX vertuni aurov. Similiter verfiones Syr. Vulg. et Arab, in atrip fancto. At vero ha- rum verfionum auctores forte verba Hebraica, quae iis praelegerentur , auribus ; falfo excepe- runt, vel revera in fuis codd. legerunt, parvu- la literarum mutatione #*?p nmnD -> in atrio fancto^mt m^tO feu l^ip mnVHD & atrii* vel in atrio ejus fanctitatis , ut recte cotsjecisfe vid^tur interpr^s Anonymus /. /. in Appendix ad hunc locum (i). Lectio igitur vulgaca 7 quam fere omnium codicum auccorjtas confir- mat, retinenda videtur, quippe quae aptisfi^ praebeat fenfum (2). Subftanriyuni neni- 4nt* Heir. Defcript. p, 174, et Rosenmullerus,ad h. I. qui cicat Qejerum. (i) Priorem conjecturam memoranc etiam R os en- mull ems, ad h. I. et D. T. B. Kohlcr.in Qbf. Crit. in Pfatmos , Repertorium fiir Bibl. und morgenl, Littera* tur, V. p. 47. Houbigantius autem, Grneqas hasce et Syrfacas verfiones fecmus, per conjecturam legendnm cenfet #"lpfT ^^113, in atrio fanctitatis. Ingenfofe quidem , asc minime opus nostro in loco. Ca) In unotantum cod. K. lectio exftata vulgata alie. lia ; codex nimirum in Catal. Kenn. 147. hanc habet lec cionem pjtfj ^ V^fi*?0 ^H t^*lp, dequoCo^. videatur Di$J\ generate Kennicottf, ed. Bruns p. 394. fq. L I T E R A R I A* 115 pe fWin n. 1., in regiminepro min a verbo cogn. *nN coll. Dial. Arab* pp. tumult* cum, fervor c elatus fuit> dicitur dc fplendore et or* natu honorifico (i). Jungicur autem interdum cum fublhntivo #*jp. Hoc autem est fancti* tas , rad. #1p, Arab, terfit^ abftcrfit, tercn do polivit) intranf. fanctus fult (2). Quod ica more Hebraeorum adjectivi locum tenet, uc adeo vertatur , omatUs five yes fit us fanctus (3). Hac autem fignificatione t^Tp min dicitur interdum de apparatu, qualem, vilioribus ec domesticis indumencis depoficis, adhibebant fa# crorum ministti, n Chron. XX. 21 (4). Deifi Vero, uti et noslfo loco, ufurpatur de quibus- cunquc vestibus fanctis^ fplendidis , festis, qut- bus indutus folenni qualibec occafione popu.- lus ad facrum accedebat centorium (5). Ab an- tt > (O VM- Schu!tens,adP^v.JClV. aS.Cf. Schel. dius et Sim on is, in Lex. (2) Vid. Scheidius, in Specimine Henncn. L a3 Gene/in, p. 25. Cf. in Lex. et Scnultens ad Job. p. 11 et L. S u r i n g a r , Dtsf. PhiloL Exeg. de diverts yww'l^1p yw? et affinium Jignif. in S.S. p. 5. (3) Cf. Schroeder, Reg. 7. I. (4) Cf. de hoc facerdotali vestitu Cl. Pareau, 1*1. p. 102 fqq. (5) i Chron. XVI. 29. />/. XCVI. 9. CX. 4. Vid.Jah'n I- 1. II. $ 3 3 8 et docc< Ucrgmin, Comm. in />/. CX. P- COMMBfiTA-Tid' tiquisfimo enim tempore apud Hebraeos iii ufu fait, ad folennia facra accedentes, fe purgare feu lustrare antea et vestes mucare, quo purio- res ad Jehovam appropinquarent , eumque lib! magis redderent propitium (i)* Tali igitur fancto vestitu induti , ut adorarent Jehovam om- nipotentem ii, qui festum agerent jh Sione> nos- tro loco optat flagitatque Davides. Caeterum habec totum hocce nostri carminis exordium , quo nos moveat et venerationis imbuat fenfu. Excitamur Israelitae, ut Jehovam agnoscant ac revereanturin tempestate. Quam magnum, quamt fublime hoc ipfum, fi per fe fpectamus ! Sed quanto majorem acquirit vim talis.exhortatio, li ejus auctorem confideramus Davidefti; Davi- dem , inquam , qui ex imo pectore fuum cole- bat Deum Jehovam , quique nil fibi jucundius habebat, nil gratius, quam Jehovam, quacunque tandem ratione, celebrate ac veherari! Quid minim igitur, fi ad eandem celebradoriem ex intimo animo ipfe excitet carisfimos fuos popu* lares , quorum rex erat ac gubernator , quique peculiar! Jehovae* fruebantur favore? Hosce au- tem poeta non confueto alloquitur nomine Is- rae- ' p. 105. Annal. Acad. L. B. 1819. Cf. Ezech. XVI. 14* Coll. V. 10-13. et Micha II. 8. (i) Vid. CI. Pareau, 1. 1. p. 81 fq. ec 378. L I T E R A R 1 A. II/ y quo noscant, fc fpectari ; veruitt ut perfentiscant,;quid Numini fuae gentis tute- lar! dcbcant, eos compellat poSta tanquam pro* iem Omnipotentis, ftib cuju$ umbra, quotquot eura fincera verieratione profequerentur, tuti es* Tent falviquc. Animadvertamr tcr repertitum TTin^ ton tribute Jekwae; quae repetitio ncscio quid folcnnitatis orationi adjungit ; co .praefcrtini quod fimul cuoi ipfa fenfim fenfimh que accrcsfit cc adaugetur fenfuum .notionum- qnc , quas fovet pocta,;vis acque amplitudou Jchovac; tribuant probi Israeli tae majestafem ac ^loriam ..(v. . i.)- Haee /i ulli convcnianc actri- -buta, Djvino Numini inpriiBis priva funt atque propria* Verum enimv^to nemo in wniverfo rerum natura nomen gerit 9 quod convenit Israe- tarum Deo, hujus univerfi moderatori fupremo, nomen illud unice veneraqdum; J e h o v a (v. 2.)- Hujus igitur nominis vim percipiant, hujus no- minis njajestatem agnoscant, quotquot ad fe$- Lum celebrandum in mortem Sionem adfcend^- rint. Ast, denique, pencipere atque agno$cere .qualis quantusque Deus fit Jehova, non fufH- cit mortalibus, ejus aus^lio atque tutela conti* nue indigenribus. Hanc Davides per totam fuam vitam fuerat expertus, eique jam penitus confidens, ut ean'dein tutelam implorent, fup- plicibusque precibus a Jcbova petant laete jubi- lan- Il8 COMMENTATIO lantes Israelitae, petit atque implorat* ,> Jeho- vam adorent iii fancto vestitu ! " f Vs. 3. fqq* Achipfam accedimus tempestatis defcfiptid- iiem. Rite autem tenendum , uti fupra jam in- dicavimus, poetam earn taleiii depingefe, qua* lis revera in Palaeftina curfus tempestatum ob- tineat. Animadvertendum praeterea , in Oriente tempestates, quo rariores, eo esfe vehementio- res, atque cum horrendis quibuscunque naturae fjpectaculis junctas. Tonitruum ftrepitus fulmi- liumque jactus in hisce plagis non tandim tem- pestatum faevi funt coraites , verum etiam ter- tae motus, grandines,'imbresque vehementisfimi agris aedibusque horrendas minantur f vastatio- nes (i). Hine in Palaeftina faepius dirisfimae hae tempestates magna cum clade feviebanr. Sin vero , ut pluritoUm fiebat ,, nimbi <isl!mos peterent itiontes , quibus haec regio ad Sep. temtrionem determinabatur , ipfa terra fsraelitica exinde non nifi beriignos experiebatur efFectus (2). Quod et hac, quae nostro : cantu delcribitur^ tem- - i 0) Vid. Harmar,l.l. lit, 325. V. p. 6. Volney, 1.1. p. 291. Cf. fupra p. 83. 00 Cf; Volneyi 1.1. p, 345, 347- LlTERARIA. lip tempcstate obtinuisfe , patet c Libani , Si- rionis defertiquc Arabic! mentione, in quibus plagis horribili modo faeviisfe tonitruum fulrai- numque cffectus , refer t poeca (i). ?* 3> 4' Ocfcribitur his verfibus a Mari Mediterrarieo ingruens tempestas. Audiuntur eminus tonitruum ictus, per immenfum iscud Mare refonantes; (Vs. 3.)et quomagisexfurgunt ventisque propei- lunturnubes,eo vehememiores fiunt flrepitus pau- latimque ad continentem appropinquare viden^ tur(Vs. 4.). Animadvertatur autem abruptus ille modus, quo poeta, postquam ad Deum celebran- clum excitaverat Israelitas , nunc non indicac ra* tioncm, quare tandem esfet colendus Jeho- va , interpofita conjuhgendi quadam particu- le, vcluti nam , etemm^ fed continue in ip- fam iricidit rem. Scilicet hoc ipfo temporis lYiomento audire fibi videtur Davides tonitruum per Mare crcpitantium refoiiantiumque fragorem, et majestatem divinain in hisce confpicuam pe- nitus agnoscens, ac fumma veneratione imbu- tus, id, quod audit fentitque , protir.us eflfun- dit. Similiter in Jobeidis libro , loco fupra jam lau- (i) V|d. fupra, p. 33, 85. I I StO C O M M N T A T I O laudato , amicus ille Jobi , audito tonitruum ic- tu , non refert ea , quae auribus haurit , fed coritinuo exclamac ex intimo peccore : Expavescit cor meum : Auscultate vocis divinae fragorem ! (i). fragor Jehovae. Verbum ^ip coll. Arab. JL3 proprie dicitur de fonando, fonum edendo? inde fubftantivum "pip ufurpatur de quo- cunque fono et ftrepitufonoro et vehementiori(a'). Hebraei autem ex vulgari opinione ipfum Jeho- vam in tempestatibus libi fingebant praefentis* flmum , in coelis adventantem , vel ad orbem terrarum judicandum, vel ad hostes profligan- dos fuisque opitulandum , vel ad iram fuam os- tendendam , vel denique ad majestatem fuam ma- nifestam reddendam. Mine fublimi fane ratione tonitru dicebant tremebundum fragorem, quo Jehova fuam potentiam inn'nitam morralibus qua- fi praebebat audiendam ^3). Quocirca nonnun- quam (0 Vid. fupra, p. 46. (2) Vid. S c h e i d i u s , in Lex. Vs") Cf. Supra pag. 21. Vid. Exod. IX. 23. XIX. itf. I 'Sam- VII. 10. XII. 17. Job. XXXVI. 30. XXXVII. a. Pf. XVIII. 14. XCVII. 3, 4, 6. Jef. XXX. 30. Jer. X. L r l T K R A R I A. t2t quam in nostro carmine promiscue ufurpantur miT Sip fragor Jthovac ec HIPP Jchova. Cae- tcrum fepdcs rcipetitnm JTliT *71p nonnullis an- fam dedit, qua 'in hoccc feptenario numcro mys- tici quid quaercrent (i). Hue allegant librum Apocnlypfeos, in quo fac'pius feptem memoran- tur tonicrna (2). Mihi autent, quidquid alii Ihtuant, haec animadvcrfio nimis videtur quae- fica cc cum poefl Davidica non ccnvienens. In- primis vcro hicce feptenarius numerus, fin ct forte in aliis locis rcvera myftici quid rcdolcac, in nostro carmine minime videtur urgendus; quippc quod fimplicitate fua et candorc in de- fcribcndo a mystica quavis radone longe a'bhor- reat (3). Quidquid est, equidem in hac fre- qucnd repetitione fragoris Jehovae , a qua cujusiibet fere verfus duxic initium Davi- des , nil video , niil fublimem quandam repe- tidonem , quaeque maximam habeat vim ad vcnerationem divinae majestacis cxcitandam at- que incudendam. Quid enim ' fablimius, quid nugnincentius, quam tonicru ipiuin nuncupare X. 13 Cf. Telge ad h. I. et Schultens, ?d Job. p. 1037, 1098. (1) Vkl. Michael is in Kpimetro ad Luiyt'j. 1. hj (2) /ipoc. X. i. ec alibi. (3) Cf. Scarkiu s , 1.1. p. 20. 1 2 C O M M E N T A T I O Jehovae fragorem ? Quoties autem hunc frago- rem memoravic vates, toties de ipfo Jehova co- gitarc jubebat in Sione festum agentes; a cujus potentia totum concutiebatur coelum et univcr- fa fere commovebatur natura. Quantum ve- ro majestatis et fublimitatis haec ipfius Jehovae in nubibus praefentis commemoratio ijostro car- mini adjungit ! Haec nimirnm Hebraicae poefeos est praeftantisfima ac divina virtus, ut in omni- bus Jehovam agnoscat auctorem. Et fane, dum- modo Hebraeorum carmina, in quibus defcri- buntur talia natijrae fpectacula , comparemus cum iis , quae no bis Arcibes vel O s s i a n u s dederunt , turn demum manifesto cernemus , quanto fublimio- res fine Hebraei, hisce religionis fenfibus , quibus exteros quoscunque poetas longe fuperant. Sic, ut unurn alterumve afFeram exemplum, Amral- keisus, poeta Arabs , gravisfima tempestate cum fulmine juncta fe inter loquendum interruptum fingens , focium fuum derepente alloquitur , vi- desne ," inquit , Videsne, o focie Ifulmen, quod tibi commomlro fie emicans, Ac ft manibus vibraretur ex nube , circurnag- gesta in cumulum ; Cujus fplendor omnia illuminat , estque adeo ac fi plures una accenfae esfent lucernae a Monacho r Qui L I T E R A R I A. Qui profufe inftruxeric oleo ellychnia , bene ex lino contorta! (i) Davides contra , tonicruum" crepitantium ictus fuo carmine defcribens, fublimiori oratione fuos cx- primic fenfus, et admiratione plenus verba fun- die, quae Jehovam praedicant aldtonantem, In Coelis intonabat Jehova Altisfimus fragorem fuum edebac (2). . Osfianus autem , c longinquo tonitruum ictibus auditis , per montes crepitantibus refonantibusque , ita ipfius incipit tcmpestatis defcriptionem : ' Alonginquis collibus tonitruum refonabant ictus; Horribile per nubila ejus crepitabat vox (3), Davides contra , fumma admiratione et Jehovae Dei fui veneratione penitus imbutus , continuo exclamat : Fra- (i) Amralkeifi Moallakah Vs. 71. feqq. Caeterura to- ta haec defcriptio digna esc, quae cum iisdem Davidis defcriptionibus comparetur. Cf. etiam Rau, in Orat. tie poefeos Hebr. prae Arab, praeft. p, 21. not. (a) Pf. XVIII. 14. (3) Sum verfus ex carmine 4lpin. pf, E. Kisc, 1.1. p. 58. 124 COM M E N T A. T I ' Fragor- Jjehovae fuper Lindas, Deus illustris intonat; Jehova denfas fuper undas! . CD 4 Dfi ^y fuper aquas. Praepofito bjS a ver* bo flfry adfcendit , fuper avit , nostro loco no* tat fuper , quatqnus fcilicet fignificat longe la* teque explicitum 0tque diffufum per undas* Simili flgnificatione occurrit alibi faepius; Cf. Schu.lt ens ai/o^. .p.. 227. Verbum autem H^O coll. mo etArab. 5 l/ pro f l/o vcl dicitur de micdndo* fplendendo. Hinc *0 pro VD ufurpatur de aqua ; et pluralis D^D de quibuscunque aquis 9 fluctibus , undis; imo interdum, quando contexta oratio id postulat, dicitur de nublbus , uberrimis 'aquarum fonti- bus (i). Ultimam hanc fignificationem multi nostro etiam loco praeferunt (2). Mihi autem praeplacet interpretatio , qua vates innuerit un ^ das Maris Mediterranei (3). Ab hac enim par- \ (1) Gen. I. 7. Pf. XVIII. 14- LXXVfl. 18. Vid. ^c h e i d i u s , in Lex. et Schulcens, Gramm. p. 213 fq. (2) Cf. Amyraldns, 1. 1. Minister us, ma, Clarius, in Bibl, Crtf* Clericus, 1. I. D co- der lei n, 1.1. alii. (3) Cf, fupra, p. 85. L I T B R A R I A. parte videtur tempcscas oborta (i), etfacpisfime Mare hocce ab Hebraeis dicebatur y,#r' IZoyfy D* Mare,et *71*UrT D* Mare magnum ,,vel O'O /s^tf/>/ denfeque compacta , et dein est ;#/- tus , magnus (2). Propria autem vocis notio h. 1. retinenda videtur, tic adeo D'3"1 D*D non dixeric vaccs de magnls aquls feu v^/o Oceano, fed de w;;///* compact is vel impactis , quae , rapi- dis agitacae vencis, modo in immenfnm elacae et coaccrvatae , modo valde depresfae, furfiin dcorfimqtie comraoventur ec dejiciuntur. Belgice dicamus de verbolgene baren. Eodem fenfu ac- cipiendum videcur Jef. VIII. 7. XVII. 13. Pf. XCIII. 4. Hal. III. 15. Quam elate autem ec fimul quam vivide Da- vides toco hoc verfu nobis depingit appropin- qnancem tcmpestaccm! Ipfa dictionis brevicas fenfuum notionumque promovet majescatem ^3). Subintelligunt Grammatici primo et ultimo he- miscichio verbu m, quod 'die \m ^ fubftantivum 9 vel fimile quid. Poeta verbum non cogicavit ; fed eminus audiens conicruum ftrepitum, ipfumque adeo Jehovam in coelis fuam majestacem prae- di- (1) Cf. Interpretes fupra laudati , p % . 124. not. 2. (2) Cf. S c h u 1 c e n s , ad liaririi tynfesfum VI. p. 277, 3) Cf. fupra p. 36. COM M ENTATIO dicaturum esfe animo fentiens, continuo excla- mavit: Fragor Jehovae fuper undas rel. Ne- que igitur opus esc Houbigantii conjectura, qui unius codicis auctoritate bis legere voluit O'jnn '-> 4 uae lectio multum detrahit de fubli- nii Davidis oratione. Animadvertatur autem fen- fuum. progresfus, quo ipfa vatis oratio, fimul quafi cum ingruente procella, elatior ac fubli- mior fit. Primum enim mevnorat folum Jehovae fragorem; turn vero fenfim fenfimque iterantur ftrepitus et Deus gloriofus intonat ; fortiores au- tem ingruunt ictus , totumque Mare exagitatur : et ipie Jehova dicitnr aeftuanti incumbere Mari. Vs. 4. Mirum videamr, a Michaelide verfum huncce redundantem dici ac non nifi eo confilio additum, ut fepties de fragore Jehovae mentio ficret. Quodfi hoq fuisfet Davidis pro- pofitum, eum alia ratione id exfecuturum fuis- fe credimus. Tantum autem abest, ut hunc verfum fuperfluum dicamus , ut eo potius exi- mie elateque exprimi autumemus procellam fen- fim fcnfimque ingruentem,quae continentem ver- fus deflectatur, et qua nimbi tonitrubus fulmi- nibusque terribiles jamjam in montibqs fint fae- vituri, inque fpectatorum animo fummos exci- taturi venerationis fenfus (i). In hoc autem ver- - (i) Cf. Cl. Palmius, in BibL verf. ct ab He mas- fen, ad h. 1. L I T E 11 A R I A. vcrfu c:ubm ccrnicur orationis progrcsfio, quam niodo in Vs. 3. animadvv.Ttiimis. Subftantivum vcro fiO dicitur clc nlfu va- * lldiore et penetrante , a radicc |"P3, cujus. pro? pria notio crat in premendo, deprimendo^ uti Graecorum fllct, a /3^w, /3/# premere {i\ Prae- pofitio ^, uti faepisfimc ctiam Arab. CJ, fub- ilantivo addita, id adjective fenfu esfe accipien- dum indicat; ita tamcn, Ut fignificationem in- tendat magisque distinguat, (TOD cum feu in whore? i. e. vehement (2). Aptislime- igitur n. 1. dicicur dc tonitruum fonis, qui, durti atrae nubes iciifim paulatimqiie fe efferunt, valida iau IVIaris Meditcrranei undis repercutiuntur ac refonant. In altero autem hemistichio poeta innuisfe vidctur fimul cum tonitruum ftrepitu llagrantia fulmina, quae quaquaverfus jactata terribilem Jchovac fplendorem per coelum ma- nifestum faciunc; usque adeo ut fpectatoris ani- mus extimescat cc Jcbovae majestatem verea- tur (1) Cf. Jud. XVI. 30. Jef. XL. 9. Respondet autem Arab, g*^ 3 pro j=a et ^'^ =3 depresfit . re* presftt , fubegit. Cf. Scheidius, in Spec. Hermen. III. ad Gen. p. no fqq. (2) Cf. Schroederus , Syntax, p. 304. Schul. tens, ad Job. p. 640. et ad Prov. p. 23. Ilofe-nmul. 1 e r u s , ad Pf. XVII. 15 et S t o r r i u s , Obf. ad Analog. et Syntax. Hebr. p. 451 fq4. 130 COMMENTATIO tur Cr) Subftandvum enim Til"? dicitur pro- prie de decor e et magnificent ia , et hinc, uti GtaecuVn y,v$o$ a xvetv , ufurpatur de majestate yeneranda et formidolofa (2). Recce autem hunc verfum interpretatur Michael is: For- tiora jam ingruunc tonicruum murmura: fulmini^ busque' terra resplendescit." (3) .; ! > &. S.fqq- Septemtnonem verfus deflectuntur nimbi et omni fua vi in Libani montem irruunt, cujus altisfimus vertex proximo Marls Medicerranei li- tori imminec, quique cum Antilibano continua montium ferie ad deferta Arabica patet C4) In hisce tractibus moncanis vehemendsfime fae- vit tempestas, cujus terribiles efFectus tribus fe- quenubus verfibus memorac Davides. Sublimi fane ratione in hisce defcribendis verfatur poeta. Similicer H o r a t i u s , quando cempescatem gra- visfimam in fuis defcribh Odis, non communes memorat tempescatum efFectus, veluti .aedes de- (i) Cf. Michaelis, Telge, Rofenmullerus, ^liique. (a) Vid. Scheidius, et Simonis, in Lex. item Schulcens, ad Prov. XIV. 28. (3) In Epimetro , ad h, 1. (4) Cf. fupra p. ;8c L I T E R A R I A. jcctas, arbores proftratas, animalia a fulraine percusfa, ct quae plura perpetuo fere tempesta- tcin comitantur, fed vero, utique humum vitans fugiente penna," ea tantum depingit, quae animum afficiunt, movent, feriunt: Namqiie Diefpiter, Igni corusco nubila dividens, Plerulhque per pnrum tonatites Egic equos volucremque currum: Quo bruta tellus ec vaga flumina, Quo Styx ec invifi horrida Taenari, Sedes, Atlantiusque finis, Concutitur. (i) Eadem ratione Virgilius: Ipfe Pater , media nimborum in nocte , corusca Fulmina rriolitur dexcra, quo maxima motu Terra tremit, fugere ferae, et mortalia corda Per gentes humiles ftravit pavor. Ille flagrant! f Aut Atho , aut Rhodopen , aut alta Ceraunia telo , Dejicit. Ingeminant austri et denfisfimus im- ber Sic igitur etiam noster non id agit, ut quasvis rerum referat yrepis&reu minoris momenti; ve- rum (O Od. I. 34. (2) Ceorg. I. 328-334. Cf. oranino Blair, 1. I. L p. 94 ecMuiuinghe,in Praefat. ad nostrum Pfalmum. C O M M N T A T I O rum eas tantum ducic rerum linens , quae , per fc grandes ac nitidae, univerfam eamque mttgnifi- centisOmam nobis exhibent tabulam, totamque teropestacem omni fuo ambitu oculis nascris fub- jiciunt. Poeta ea tantum indicat, quae continue? nos percellunt ec in admirationem rapiunt. EC fane mtiltum interest inter Horatii Virgilii- que defcriptiones atque earn, qnam nobis exhi- bet Davides. Non est, quidem, quod hie ube- rius disquiramus de furamo illo discrimine He- braicae poefeos atque ; Latinae. Animadvertas tamen, quanto fubliniius pingat Davides nostro in carmine. Ne dicam de fenfibus, quos fovet de tonitrubus fulminibusque hicce, longe ela- tioribus et fublimioribus, ipfis verbis verborum- que conftructione flmplicisfima atque incompta, comparationum brevitate, rarisfimo adjunctorum ufu ; de earumdem fere fentendarum repetitioni- bus, digresfionibusque , quae funt fublimitatis nutrices; et quotquot plures virtutes poefi He- braicae funt privae ac propriae, Davides hisce exteros illos poecas longe fuperat. Et force ne ullam quidem invenias in tota antiquitate isrius- modi fpectaculi naturalis defcripcionem , quae in fimili brevitate fimplicisfimaque pingendi ra- tione tot tantaque pari cum fublimicate cxpres- ferit, qualis est Davidis nostro in carmine. Age vcro, de fingulis videamus, Vs. L I T E R A R I A. 133 Vs. 5. D'HN *O# confringens cedros. Par- ticipium indole fua ad ccrtum tempus non re- itnngitur; acque adeo etiam de praefenti,uti h. 1., apud Hebraeos faepe ufurpatur. Conf. Schroe- der. Synt. p. 354. et Lowth 1. 1. p. 161 fqq. Poeta nimirum in re praefenti intercsfe fe fingit: ct tempestacis effectus tarn vivide phantafiae ob- verfantes habet, ut ipfo hoc temporis momento accidere videamur. Similiter idem, Pf. CIV. in praedicanda Dei magnicudine et fapientia, ex naturae creatione confpicua , omnia praefemi tempore enunciat , quad Jehovae omnia adornan- ti hoc ipfo tempore, vs. 1-6, adfit. Verbum antem *)Dt^ coll. Dial. Syr. et Chald. proprie notat trivit, contrivit* fregit^ in part es disru- pit , vastavit CO Nostro loco aptisfime ufur- patur de arboribus, quae, ventorum vi, fulmi- num fulgurumque ictu quasfatae , confringuntur et cradicantnr. ("2) Disputant viri docti, quamnam arborem dixc- rint Hebraei HK. Alii dicunt, fuisfe cedrum 9 alii pinum (3). Hanc iitem me dijudicare non CO Vid Simon is, in Lex. et Schul t e n s , p. 1074. et Orig. Hebr. p. 270. Ca) Cf. Inprimis Clericus, Auctor anonymus , ec R ofenmullerus, ad h. I. (3) Vid. fcriptores a Rofenm ullero, ad h. I. ci- cati; J34 CoMMENTATlO posfe, ingenue faceor, quippe historiae natufalis minus peritus* Lubet in pluriraorum eorumque doctisfimorum virorum fententia acquiescere, qua D'HN fine Cedri, a rad. Arab, firmus^ ftabllis fuit, radidbus in folum firmiter de* fixis CO* Quo nomine hodieque dicuntur cedri ab aecolis mentis Libani (2). Harum cedrorum immen-fam magnicudinem fupra breviter defcribere fumus conati, quantum nimirum de hodiernis cedris nobis referunt itineratores (3). Apud Hebraeos autem hae arbores in fummo erant honore, turn ob earum proceritacem , turn ob ligni foliditatem. Quocirca S* S. frequen- tisfime de cedris mentionem injiciunt , mox difer- te eas dicunt arbores altisfimas et procerisfimas ; mox vero, minutisfimis plantis cedros opponen- do, harum magnitudinem eo magis laudare vi- dentur C4^' Poetae inprimis a cedris eximias quasque petunt comparationes. Conditio floren- tisfima fub imagine proponitur cedri, quippe lae- tati ; quibus addi potest N i e b u h r , &efchrijving van Arabic ^ p. 142. .(i) Cf. Sim on is Arcanum formarum^ p. 259* et Scheidius, in Lex. (2) Vid. Itineraria a Rofenmullero et in Si mo- n i s Lex. cicata. (3) Vid. fupra p. 81 fq. (4) i Reg. IV. 33* 2 Reg* XIX. 25. Cf. Jud. IX. 15. L I t E R A R I A, 135 laetisfime florentis (i). Pvcges, prae unoquoque fere morcali fe fua fupcrbia efferemes, Libaniticae dicuntur cedri* quae nihil quafi ipfis fuperius, inferius omne haberenc (2). Ipfum eciam reg- num Asfyriacum, valde extenfum, cornparatur cum cedro, quae alticudine ec pulchritudine nulli aequiparetur arbori, quaque procerior um- brofiorque fit nulla (3). Irao vero cedrOrum tanta fuic aestimacio apud Hebraeos, utj prafc caeteris omnibus > hujus arboris lignum fads judicaverint praestans , ex quo conftrueretur Tern- plum Hierofolymitanum ^4). Nee mirandum igitur, Davidem nostro loco prae aliis arboribus memorasfe cedros, quas alibi * uti omnia in re^ mm natura Jehovae tribuebac auctori^ ipfius Jehovae appellaverit cedros , a Deo quafi plan- tatas; quo nil aptius, nil ftiblimius dici potuis* fet, ad fummam earitm defignandam altitudinem' folidicatem ec magnificentiam paene divinam ("5)1 Et profecto, fi Davides tanti aestimaverit ce- dros, quanto fublimius igitur in nostro loco Je* hovae praedicat potentiam, cujus fragori tre- ine- (1) Pf. XCII. 12. ffof. XtV. 6, 7. (2) Jef. II. 13. Ezeeh. XVII. 22 , caet, (3) Ezeeh. XXXI. 5 fqq. (4) I Reg. V. 6 fqq. (5) Cf. fup r a p. 8 1. K 136 COMMENTATIO mebundo ne cedri quidem refistant , fed vero, quamvis et comis nubila tentent, et radicibus Libanum perfodiant, continue eradicencury pro- flernantur, humique procumbant (i). Inprimis autem nostro verfu fingularis attendenda est vis parallelism!. Priori hemistichio poeta univerije commemorat cedros , vl fragorh dlvlnl proftra- tas$ quod per fe exiniium jam est fupremae potentiae indicium. Est haec vero hominis ra- tio, ut in re gravisfima referenda primum me,- moret rem, alteri magnitudine longe cedeuiem, qua animus audientium inducitur quafi, ut dein tota re explanata penitus percipiat ejus vim at* que amplitudinem. Similitec nostro loco uni- verfa haecce cedrortim mentio unice eo infer- vit, ut eorum , ,quae in posteriori hemistichio referuntur, magnimdinein eo magis percipiamus. Fragor Jehovae, inquit poeca, : Cedros confrin- git, imo penitus perfringit (2) ipf.e Jehova cedros Libani, quae prae omnibus erant infig- nes atque altitudine praecellentes. (3) Vs. CO Cf. Am y raid us et D oed erlein, ad h. I* (2) Hanc enira vim esfe in fpecie Pihhel, vel tiro- uibus notura est. (3) ff 48. 8. De particula *), hac fignificatione ufur- pata, cf. Schroederus, in S$ntreg. 109. et Ro fenmul 1 erus, ad h. 1. L I T E R A R I A. 137 Vs. 6. . Totus hiccc. vcrfus infigne nobis esc exem- pium indomicae Oricncalium phantafiae , qua, in fumma dictionis brevitate, audacisfimi quiquc exprimantur fenfus conceptusque. Quod, quo melius percipiamus, de (ingulis, pro viribus, videamus. OTpTX Nocanda videtur mira Icctionis va- rietas in verfione LXX. Exftat ibi x&} teicryvti us rov porxw rbv Aifixvoy, teat} o \\yx- us vlof povQMpuTW. Quam fecuta Vul- gata vertic: ct comminuet eas tanquam vitulum Libani) et dilectus, quemadmodum filhts uni- cornlum. Senfum harum verfionum, quamvis et Rofenmullerus ad meliorem loci intclli- gentiam ex Agellio quaedam proferac, non- dum me asfequi posfe, fateor (i). Cum vero lectio Hebraea* plurimis codicibus confirmata, optimum praebeat fenfum , lubenter acquiesco in conjecturis Interprets Anonymi faepius lauda- ti; qui Alexandrinos vocem DTp"V vel male videndo vel male audiendo confudisfe existimat cum DpT; a verbo ppl concr. p-f tutudit* .tundendo comminuit. Cum autem faepius dica- tur populus Israeliticus p"i^, quod in plurimis lo- (i) Cf. Rofenmnllerus, ad h. 1. K 2 138 C O M M E N T A T I O Jocis Alexandrini vertunt .i^ATrij/t/vo^ haec lectio in textum irrepfisfe videtur pro {V*l#. Caeterum conftructio 9 quam dant LXX, ab He- braica fcribendi ratione longe abhorfet. (i) Verbum aucem *tp*i, coll. Arab. . i ^ff autumans Qpn^V (a) Nahum. III. 2. cf. Schttltens, Qp.m'wr*,-?. apo fqq. (3) Vid.BurkiuSjC leri cu s, Am yral dus, Auc- tor anonymus Schulzius, Knapp, Zacbariae ee J. D. MichaeMs. : O L 1 T E R A K r A. eosque montes incuitus dicic: Facit ut fubliliant illi, Libanus uc vitulus ecc. Frequcns He- braeis ec. Arabibus calls esc pronominis aftixi ufus , uc non ad praeccdcns, Ted ad confequens rctcracur fubftantivum. Quodfi pleonasmum di- camus, profecco magnam habec vim (i). Sin autem de cedris incelligacur , innuitur vehe- memisfima commocio, qua diffraccae cedrorum partcs, aliae in alias Impuifae, inter fe magno impecu colliiae, ingcnci fragore hue illuc jactan- tur ac disfipancur. (2) De moncibus Libano ec Sir tone non esc , quod hie mulca dicamus, cum fupra, quoad opus vi- derecur, eorum dederimus defcnptionem (3). Quaeri aucem posfic , quare candem poeca ucatur no- mine Sfrwmjfd Antilibanum defignandum : quod nomen proprie Sldonicum fie ec non Hebraicum. Hujus rei verani ratfonem me proferre ncn pos- fe, candide faceor. Force quidem hoc nomcn adhibuic poeca canquam vulgo minus notum , quo majorem haberec vim hujus mentis. comma- (1) Cf. Schroederus, in Dictat.-MSS. a. O. et Synl- reg. 37. coll. rcg 39. Glasfius, 1. 1. I. p. 157. ct Gefenius, 1.1. p. 740. Ad totum nostrum locum vM. Jahn, Eiblia Heir, ad h. !. Telge, Rofenmutle. rus, Muntfnghe, v. d. Palm, alii. r (2) Vld* Pol us, (Engctfck. Godgel.') (3) Cf. fupra , p 78 fqq. 140 C O M M E N T A T I O rnoratio in Israelitarum anirrios. Forte etiam e nominis origine lucis quid adfpergi posfit. Col- laco enim verbo Arabico 1^, quod dicitur de micando* et peculiariter ufurpatur de eo 9 quod altius cmlnet et promlcat , ut late confpiciatur , nomen JV1&? proprie fignificat propugnaculum 9 et KXT l&xyv montem (i), Num igitur Davi- des, hanc altitudinis fignificadonem refpiciens, earn ob caufam memorat Sirionem^ uc in nomine jam ipfius mentis altitudinem et asperltatem fummam perciperent, quotquot in Sione ades- fent praefentes? Misfis autem hisce conjee* turis , breviter est videndum de animalibus, a quibus est petita comparatio. *""}$ est vitulus, ita dictus a faltu gyrante. Verbum enim ^J^ coll. Arab. c proprie nocat volvity in orbem glomeravit et festinavit cum celeri qua dam volutatione (2). Ad hunc autem vitulorum morem, quo natura fua hue illuc ( L) Vid. S i m o n i s , Onemasf. V. T. p. 350. coll. p. 7 1 6:3^9. Hie aucem plures memorat monces \\ocpropugna- cult (flcopa^a?) nomine infignitos, v. c. in Magnejia ad jllpes etc. Cf. autem Lexica in voce. De ipfo monce vid.,inprimis Muntinghe, ad h. I.etad /y.LXXXIX. 13, et CXXXIII. 3. (2) Gen. XV. 9. Jef. VII. 21. //*/. X. II. Cf. Jahn, JMH. Arch. I. . 56. Lexica in voce, et Schultens d Jiaririi wnfesfum IV, p. p<5. L I T I R A K 1 A. 141 fliuc falianc celciique mom exfukent, faepius al- ludunc poctac. (i ) Majorem difficulcatem habec intcrprctatio rot DK"1 1 cum certo demonilrari nequeat , quodnam animal in S. C. hoc nomine defignetur. Doc-. . tislimi quique viri ad ejus reciam notitiam cum \ e linguis, turn ex hineratorum'relationibus ex-> promendam, fuum ftudium collocarunt. At vero certi quid profejre non potuerunc. Summusl Bo chart us, collacis quam plurimis S. C. lo- cis, ex industria oscendere conatus est, DN"^! esfe animal procerum, ad fat turn habile, va- lidum^ indomitum et el at is cornibus terribile.i Talem feram invenisfe fibi vifus est in Orygis defcriptione , quam Oppianus dedit. Quod animal ex Caprearum, Gazellarum, vel Car-.- varum est genere, quodque cum bovis fylvestris natura aliquid habere commune, ejusque fpeciem quandam dici posfe, ex Arabibus fcriptoribus x probare ftudet. (2) Schultensius vero ipfum bovem fylvestretn defignari putat; quam fentcntiam variis argumcn- tis probare conatur; ipfe tamcn dick, magnam esfe (i) v. c. Homerus ct Theocritus, in locis, a Bocharto cicatis. v (a) Vid. Bo chart us, llierozoicon r .1. p. 949-975* ed. Leusden. J4* C O M M E N T A T I O esfe et forte Temper manfuram esfe quaeftionem de vera hujus animalis natura (i), Attamen vir fummus, fi quid contra ipfum dicere fas cst, in inquirenda vocis D&H (ignificatione , ni-. mis uni Jobeidis loco, caeceris fere neglectis , mihi inhaefisfe videtur. Postea autem Bo- charti fententiam tuitus Rofenmullerus variis novisque argumentis , inprimis ex Arabibus fcriptoribus , probare ftuduit, revera esfe Cry* gem (2), Niebuhrius vero ad hanc quae-* ftionem viris doctisfimis in Arabiam iter infti- tuentibus a Michaeiide propofitam, qua in hujus animalis naturam inquirerent, Gazellam defignari refert; fed nullis argumentis fuam con- iirmac fententiam (3) Horum igicur paucoruin , praeter multos alios,celeberrimorum virorum du- bitationes,linguarum Orientalium tironem, histo-* riae natqralis imperitum , quominus fuum interpo- nat (O Ad. Jolum pag. 1113.1116, Similicer abHeines- *>n. P. 35 ^q. (2; In Sckoliis sd Pf. XXIL 12. (3) Befchrijving van Ara bie , Voorrede , p. 32. Cf. Pra- gm aan een Gezelfchap enz. door Michaelis, pag, 84. Caeterum de hoc animali vid. etinm Simonis Lexi- con in voce. Gesenius, Handwurtenbuch caet. in vo ce. Jahn. Bibl. Archeaol. I. 297 et 303. Repertorium* 1. 1. pag. 48. Michaelis, Orient. Bibl. pag. 22, 109, ^ui plpres Qitant fcriptore$, Cf. interpr. ad h. 1, L I T E R A K I A. 143 nat judiciurn , plane impediunt. Quocirca pro- babiliore carenti fentenda liceat mihi acquiesce- re in iis, quac Bochartus et Rofenmul- leru s maximo cum ftudio contulerunc. Haec enim egregie conveniunt cum vocis D*O origine. Sub- ilantivum enim QN*| pro ON*) vel D'"l Arab. derivandum videtur a verbo Arab. Q^O i robustus fuit; et coll. DTI et DH di- citur de confolldando ^ firmius coalefcendo. Quae verba proprie ufurpata esfc videncur dc animan- tium cornibusi quae folidius in ahum exerts- cunt (i ). Haec autem accribuca rite conveniunc cum hujus animalis defcriptione, quam praebuic Bochartus, 1. 1. p. 972. Nos vero ad jucundiora pergamus, ad ipfas nimirum imagines, quae eximie exprlmunt in- domitam phantafiae Orientalium vim. Vehemen- tisfima commotio, qua Libani Sirionisque montes, qua totus tractus montanus tonitrubus, fulmini- bus et terrae motibus concutitur horrideque vexa- tur, a Davide comparatur cum vitulo et Ory- gis pullo, qui, vel prae formidine, vel prae gaudio, fubfultat atque humo exfilit (a3 Ta- les audacisGmae imagines amantur ab Oriental!- bus. (i) CF. omnino Cl. Pareau, in tomm, Job. pag. 3*3- (a) Cf. Interprets ad h. 1. 144 C M M Z IN T A T I O bus. Rertim naturam fervidioribus , quam nos, fenfibus intuentes, ipfam naturam fibi ani- rnatam fingunt, et unicuique rei vicam anhnam- que tribuunt (i). Ita Jo bus in celebranda Dei potentia , eum inducit , montes evellentem necopinantes , eosque fuo halitu fubvenen- tem (2}; et Jefaias terrae fanctae vastationem dirisfimam depingens, tellurem dicit nutando nutantem ebrii hominis inftar, et ut tugurinra unius -needs e loco fuo vacillantem (3). Si- militer autem poeta quidam Perficus colles fal- tare facit, idque prae amore (4), et ipfe Da- vides faepisfime agros prae laetitia exfultasfe , vel prae horrore contremuisfe et hue illuc fe verfasfe dicit (5). Audacius in nostro loco to- tus Libani mons, imo vero univerfus tractus montanus, cujus firmitati ac ilabilitati ipfam Dei conftanciam aliquando comparare auferit poe- ta (6), dicitur fubfiliisfe animalis inftar faltan* tis (7). . Fateor quidem , nostris forte auribus dis- Ci) Cf. fupra p. ii. et p. 48 fq, (2) Job. IX. 5, (3) Jtf* xx * v - IP- cf Mick. I. 3, 4. et Jtf.Xlll. 13. (4) Cf. Jones, 1. 1. pag. 360. qui p. 218. fimile me- morat exemplura Arabicum. (5) .Cf. fupra p. 49. (6) Pf. CXXV. i , 2. (7) Nostro loco fimillimus verfus exftat Pf. CXIV.,4. L I T E R A R I A. 145 displicere animalium horum mentionem ; fed ve- ro tales imagines Oriencalibus func celebres. Quotidie inter greges verfati, fimplicisfima ra- tione ab hisce fuas petebant comparationes , in- primis Davides, qni ipfe in juventute patemas duxerat oves , quique in tota fua poefi cum fumma fubiimitate nativam quandam jungic fim- plicitatem rationemque incomtam. Neque e Ion- ginquo fuas comparationes petit, fed ea in fuos ufus convertit, quae maxime oculis ejus ob- verfabantur (i> Forte quidem hoc ipfo tem- poris momento poeta oculis confpiciebat ani- malia, quae ut victimae ofFerendae ad facrum tentorium fuerant deducta. Et continuo ab hls- ce cogitatione deflexus, mentem convertit ad ipfum magnificentisfimum tempestatis fpectacu> lum, quo totus quail Libani mons concutitur, ipfumque comparat cum levi vituli faltu. Qua- tenus autem audacisfima istiusmodi comparario in Orientalem modum exaggerata dici queat , forte dijudicet is, qui praefens in Libani jugis crepitantem tonitruum fonum de faxis in faxa horrendo modo refonantem audiverit ipfe 2). Rupes asperrimae jamjam lapfum minantes , tor- rentes continue fummo cum flrepitu de monti- bus (I) Cf. fupra p. 26 fq. ct p. 4 fqq. (a) Cf. Cl. Palmius, 1. I. p. 18. CO.MMENTATIO bus decurrentes , et quaecunque plura in Liba- no cernuncur horrenda nacurae fpectacula, non- ne haec omnia maximas in hoc rnonce efficiunc converfiones vastationesque vO? I mo fi repute-* mus, nostro verfu gravisfimam depingi tempes- tatem, quae in totum Libanum omni fua vi incumbit atque erumpit, quaeque cum rapidis vends, fulminibus tonitrubusque horrendis jungic terribiies terrae motus, Orientali poetae ipfum Libanum et Sirionem vituli Orygisque inflar fub- filientes did, quis vitio vertat? (2) Caeterum, ne cum nonnullis interpretibus an- xie haereamtis in utriusqtie comparationis diver- fitate, quafi revera in montium lingulorum for- ma fimile quid diverfis his fuisfec animalibus ("3). Tales enim animadverfiones naufeam creant ec poeta Orientali videntur indignae. Animadver- tamus potius (ingularem comparandi brevicatem , qua gaudent Orientales. Exterus quidam poe'ta multis forte verbis hanc imaginem elaborasfec et extendisfet; fed Hebraei uno quafi ictu ran- gunt et feriunt; fingulae comparationes non una brevi fententia, fed una voce abfolvuntur inte- grae, et repetendo variandoque fubliraior esc (1) Cf. fupra p. 83. (2) Cf. CI. Palmius, 1. I. (3) Vid. Tei^c, ad h. I. , L I T E R A R 1 A. 147 Davides, quam Graecns Latinusve poeta circum- fcribendo uberiusquc cxplicando fuisfcc. (i) V*. 7- Hie vcrfus uno tantum mcmbro abfolvitur, quod cum in nostro carmine nusquam , in cne- tcris Hebracorum carminibus rarisfime obci- neat 2), priinum eum , cum Vs. 8. vcl potius cum Vs. 6. jungendum esfe pucavi. Sen ten tin- rum ant em parallelismo talis conjunctio minus convenit. Itnque receptam verfuurn disrributio- ncm retinere malim. Nequc frustra enini bre- visfimo hocce membro poeca Uno qiiafi obtuicii nobis repraefentat unoque hoc verfu depingit fummuni faevientis tempestads fasti^ium; cum ipfa verborum. brevitas maxime promoveat rci fublimitatem (3). Mirifice autem hunc vcrfitm vexarunt interpretes; ecnonnulli quidemad eum in- terpretandum adhibuenmt recentioris aetatis obfer- vationes, fecundum quas nonntimquam ex humo, non e nubibus, fulmina exoriri dican:ur. Recce igitur noster istiusmodi innuens portentum dixi^- fec : vox Jehovas exfcindit, fci licet ex arbo- ribus vel ex rupibus^ fulmina , i. e. fulmina e ter- (OCf. Lowth, p. 131, 135. ec Dibble's, p. 127. (a) Exod. XV. 12. ct forte alibi. (3) Cf. fupra p. 3 6Tq. 148 COMMENTATIO e terra proveniunt. At vero, uti obfervationes hasce phyficis , ica hanc interpretacionem fuo auctori aeque lubenrer relinquo, ac Basilio ri- diculam fuam opinionem , qua conjecit , nos- trum verfum esfe intelligendum de camino, quo Nebucadnefar tres illos adolcscentes includi jusferit (i). Misfis vero futilibus vanisque hisce opinioni- bus , vel fie tamen varii interpretes vim verb! 2^17 non rite expresfisfe videntur. Vertunt hi: fragor Jehovae f par git igneas flammas 00 -> ec ita eodem fere fenfu- nostrum verfum accipere videntur, quo Ovidlanum illud, Fast. III. 285. Ecce Deus genitor rutilas per nubila flammas Spar git t et effufis aethera ficcat aquis. Sed vero verbum 3VH coll. dial. Arab, proprie dicitur de fisfione rei cujusdam , cujus panes disruptae cum fragore et crepitu disfiliunt (3): et (1) Prior fententia exftat apud Scheuchzerum , Bijb. der Natuur, IV. pag. 203-209. ibique in Annota. tioi.e M e y e r i. Posteriorem C o r d e r i u s , in Catena Pa trum ad h.l. memorac. (2) Vid. Schulztus, J. D. Michaelis et inprf. mis Moses Mendelssohn, in Verfione Psf. A. 1783 ad b. 1. aliique. Similiter fere vertit W, Gre^en, A New Translation of the Pfalms , cet. Cambridge 1762. (3) Dent. VI. 1 1. VIII. 9. R. V. 29. JeJ. X. 15. XXII. L I T E R A R I A. 149 ct propria haec verbi vis omnino retincndu vi- decur, ut fcnfus fie: Fragor Jehovac , non nu- bila dividit , ut apud H o r a c i u m exltat ( O , led vehementi cum crepicu excutit e mibibus flammas igneas , i. e. fulmina quaquaverliis tfa- grantia. Scilicet, uti fupra jam verbo indici'.vi- mus, Davides ipfum Jehovam, dcniisfimis nubf- bus undique cinctum atque obvolutum , in tcm- pestate libi fingit praefentisfimum. In tempcs- tatis initio cum e longinquo tonitrulim ftrepi- tum, fluctibus Man's refonancem, defcribcrcc , tremebundus Jehovae fragor per ipfas adhuc nu- bes fupra undas circumvolvi videbatur; fenfiin fenfimque vero appropinquante tempestate j nubi- la dilatantur et expanduntur , ac major! cum im- petu e nubibus erumpimt tonitrua et fulmina ; quae q*trafi efFectus videantur ipfius, quern Jehova in coelis edebac, fragoris. Jam vero praeceden- tibus verfibus poeta cum cedros diffractas, Li- banum totumque tractum montanum vehemen- ter commotum atque concusfum fibi repraefen- taret , eodem hoc tempore (Vs. 7.) inunenfa denfarum nubum moles montibus hisce fubfi- dens XXII. 16. Ll. i,9,cet.Cf Simonls Lexico et SchuK tens, Orig. Hebr. Msf, in voce et Schroederus, ad ffof. VI. 5. Msf. (i) Loco fupra ad p. 131 laud. 150 C M M E fc t A T -I dens a Jehovae fragore horrendo cum ftrepitil Jntns quafi percutitur et diffinditur et nubes quaqua- verfus per aerem depellunrur ac disfjpantur, to- nitrua continua cum fulminibus juncta per mon<- tes Palaeftinae Septentrionales crepitant refonant- que; totum coelum ardens, merisque flammis relucere videtur (O. Haec eriim propria vis est verborum &X JYOn 1 ?. Duo vocabula, quorum illud ignis agilis , hoc vero purae flammae ha* bet fignificationem 9 junctim dicuntur de vehe* mentisfimis fulminum flagrantiiim flammis (2). Vs. 8 , 9* In Libano et Sirione horride cum faeviisfet tempestas, fenfim fenfimque nimbi a montano tfacru deferta Arabica verfus ruunt, iet ad till* flrum in deferto Cadefcbi fubfiscunc Cs)* In hisce autem vascisfimis plagis ubique terribiles ejus cernuntur efFecttis, qtios vates eadem cum fublimitate , quae in ' praecedentibiis verfibus^ et eximia quadam fimplicitate fuavitateque uni- ce Davidi propria , nobis depingit. Turn ve- ro (1) Cf. omnino Schfoederus, in Diet. Mfs. a.h.K (2) Cf.M^.XXI.sp. Pfr CV. 32. ec Munsterus, P a 1 m i u s et M e b i u s ad h. I. (3) De hisce defcrtis vid* fupra p. 88. L I T E R A R I >A. ro , post hanc vehcmentisfimae cempestatis de- fcriptionem , poeta mirabili quadam orationis con- verfione dirisfimis his cladibus, quibus regions afficiuntur affines , placidam quietamque opponic cultorum Jchovae condidonem 9 qui laeti in Sio nis tentorio Jehovam celebrenc altitonantem. > Vs. 8* "mo VfT quatefacit defertum. E*t filturum in Hiphil , fed hie accipiendum de iri- dicativo praefenti* Notum enim est, apud Hd- braeos varias verbi formas indole fua non ad cercum tempus reftringi. Quae igitur forma ple- rumque de rebus futuris adhibebatur, eadem faepius etiam de praeterito^ turn, uti nostro lo- co, de praefenti adhibetur (i). Verbum autem ^n coll. Vn ec Arabic. JU^j proprie di- citur de vertendo , torquendo , uti Graecorum gp/(J>/; hinc fpeciatim ufurpatur de dolore et metu,quo quis torquetur et hucilluc quafiverfa- tur. In, fpecie Hiphil igitur notat tremefacere* horrors afficere, quatefacerc (2). Male aurem parturisndi notionem, proxi me connexam, nostro loco retinuerunt Aquila et Symmachus f ver- CO c f' Schroederus, Synt. p. 338. (2} Vid. omnino Schroederus, ad Pf. X. pag. 97. Cf. Schultens, ad Prov. p. 256, 341 ct Lcxica in 152 C O M M E N T A T 1 O vertentes whvfaet et xTc* Cf. inprimis Me b i u s , ad h. 1. et S c h r o e d e- rus , in diet at, ad h. 1. (2) Vid. V en em a, ad h. 1. , tlj y\ (3) yid, V e u e m a , 1. 1. et Green, 1. h ad h. I. L I T E R A R I A. omncs dicunt. Quam Icctioncm forfitan unius Codicis Kennicotti auctoritate confirmari posfe vidimus (i). Hanc, fi opus esfec, praeferam, quippefenfum loci egregic exprimentem. Caetc- ris raajores ingenii laudes , quam veritatis tri- buam. Mihi vulgata retinenda esfe videtur. Pronomen autem affixum terciae perfon. fing. 1 fubftantivo *?3 addinim vel redundat, uti fae- pius in Syriaca obtinet lingua ("2) vel idem esc ac KVT *?3 omnis tile; idquc collectivo, qui dicicur, fenfu pro Q^D ec QH^D omnss illi, unttsquiqite , qulsque (3^. Eodcm autem fenfu occurrunc '^3 et rt^D Exod. XIV. 7. Prov. XXIV. 30. >/: XV 3. cap. XVI. 7. Jerem. XLV1IL 3. Caeterum Muncinghii fenten- tia , qua vertic : in palatio ejus , complexus ejttf , fell, palacii , i. e. totum ejus palatium refo- toat, caet. (4) nimis quaefita mihi videtur. Quodfi nihilominus cuidam praeplaccat , ad fenfum pe- rindc esc. Sub- (1) Hanc lectionem praefert Houbigantius. Cf. ctiam Auctor in Repertorio laud. V. p. 47. (2) Vid. M i c h a e 1 i s , Gramm. Syr. p. 587 feq. et Schroederus, Gramm. Hebr. p. 265. (3) Cf. Clericus, ad h. I. 6t Sch roedcrus, Synt.p. 32.. (4) In intcrpretationc > ad h. I. 164 CoMENTAtlO Subftantivum Sy*j , a verbo *?Dn Arab. ampins* procerus * excelfus fuit, 'dicicur de quocunque amplo domicilio, peculiariter de pa- late i?egis. Mine tabernaculum hoc nomine defignatur , tanquam L)ei Israelitarum domlci- Hum atque palatium (i). Cum vero Divides foedcris arcam in Sionem adduxisfec, infignia quaevis nomina etiam huic tribuebancur tencorio. Sic v. c. nunnunquam dicitur HIH^ H^3 aedes ^ehovae , vel ^"tp ^D^H facraejus aedes , in qua praefens erac divina majescas, vel enam, uci n. 1. ipfius Jehovae famtuarlum (2). Poecae autem, Deum superiora habitantem .fingentes, hanc vocem aliquando ufurpanc de coelo^ tan* quam qoeksti Numinis Divini templo (3). Pos- tremum praeferunt h. 1. IV) u n c i n g h i u s aliique vertentes, dum per totum ejus palatium refonat wajestas , i. e. dum Jehova fumma majestads fuae divinae indicia quaquaverius oscendic, totum ju- bilat coelum , et gloriae divinae praedicat latif dem. Alii denique fubftantivum ^'H, addito adjective *7D , non tantum de coelo , fed de /o- ta reruin univerfitate nostro loco dictum au- tu- (1) i Sam. I. 9. III. 3. (2) Pf. XI. 4. LXV. 5. CXXXVIIL a. et alibi. (3) Pf. XVIII. j.Jef. VI. i. L I T E R A R I A. 165 tumant (i). Utraque fementia ferri quodammo- do posfec, Mihi aucem Davides unice defignasfe videcur Sanctuarhtm in Sione ("2). Namque hoc crac poecae confilium , uci ex verfibus i ec a apparuit, ut IsraeJitas ad agnoscendum et ve- nerandum Deum excicarec, tanquam omnium fupremum ac pocencisfimum : at vcro fimul, uci ex vsf. feqq. clare pacec , uc eos adhortare- tur ad Jehovam colendum, canquam populo fuo in perpetuum benignisfimum. Quod confilium h. 1. eximie profecto exfecutus esc Davides, tocius naturae commotioni vehementisfimae con- cinuo opponendo placidam ac tranquillam Jeho- vae laudibus magnifice refonancem aedem Sio- nis. Dum ab Occideme Mare fragore Jehovae commovetur COCUITJ; dum univerfus traccus mon- canus ad Septemcrionem e fede videcur concu- ti fua , dum horrec ab Oriente , prae cremebunda Jehovae potencia , quacefactum defertum ; dum ab Auftro dire vexantur ac diruuncur animalia ac- que fylvac: hoc ipfo cempore, hymnis in Dei honorem refonac Sion. Quid? Dum cohorrenc omnia Jehovae fragorem in efFectibus cerribilem , populus Dei in fanccuario fescum agic , ec quisque non (1) Cf. pf. XIX. . Vid. Telge, td b.l. (2) Cf. Zachariae, Auccor inonymus t P a 1 m i o s , , aliique. ad b. !. 166 C-OMMENTATIO non prae horrore vel mem, fed Jehovae confi- dens et unice defixus in majestatis divinae ad* miracione , venerabundus unum hocce exclamat: quanta majestas (i) ! At vero ipfe textus He- braicus est legendus , ut penitus loci fublimita- tem percipiamus. Concifa ilia brevitas Orien- talibus linguis prae caeteris priva ac propria, in cujuslibet linguae verfione retineri aut apte ex- primi omnino nequic (2). Et in ipfis quidem ver- (i) Tta vertendum putamug unam ;vocem *fl;p pro- prie majestas! de ipfa voce vid. fupra, p. 107 fqq. Cf P a 1 m i u s ec M e b i n s , ad h. 1. (aj Similis oppoficio exftat Jef. XXX. 28, 29 etXLI. 8. Et quis ignorat gratam illam orationis converfionem , in carmine recentioris aevij cui ticulus de nacht ; inqfto poeta , postquam memoravic horrenda quaeque fpectra , quibus impius in fomnio vexatur ec dirisfime torquetur, tandeui horribili fuae defcriptioni hisce verbis finera im- ponit: Zoo ijlt de booze man, Die nimmer rusteii kan ; Wijl al zijn gruweldaan Als beulen voor hem flaan ! Mox vero fubita converfione iisdem , a quibus initlum duxerat , fenfibus imbutus , fuo cantui placidam quietam. hanc fubjicit perorationem : Maar de onfchuld fluimert zacht , Zoo zacht als deze nacht. En weet bij duisternis , Dat God zijn maker is. L I T R A R I A. l5jf verborum fonis numerofi quid percipere mihi vi- deor, quod ct folennitatcm gravirateraque oradonl adjungat CO- ^>. 10 fq. Poeta varies cum memorasfec , eosque runes- cos, cempestatis effeccus, penitus an i mo tenet fummas,quas debeant Israelicae fuo Deo fupremo, gratias , fummaque Dei beneficia in ipfa hac tempestate cam luculenter dcclanca. Palaestina enim, quippe tutum Jehovae culcoribus domi- cilium, terrae moribus non concucicur, neque horridis afficicur imbrium fulminumve vastationi- bus cladibtir.que. Jehova de coelo pluvias im- mittit bcnignas, quae, non perniciofae noxiae- ve , folum irrigant maximeque foecundant. Ani- mo igitur gradsfimus Davides, hisce verfibus, hanc Dei beneficentiam populique Israelitici tu- telam lacte agnoscic et celebrac. Et denioue ]e- hovam, uc ne in posterum auxilium ec benertcia a fua detrahat genre, enixe ec fupplex preca- tur. y^ mn* jfehova con {idct. Verbum *^ f dicirur de fedendo, confidendo; peculiaruer ulur- pi- (i) Exirnie in nostrum iociim quadrat exqifi:a ilh H e m s t e r h u s i i obfervatio , Qeuvr. II. pt 159 now. II nt abfolmnent ini^osfible^ etc. ^ M l68 - COMMENTATIO patur de judice vel rege , qui fuo folio confidet regiamque geric potestatcm (i). Hinc apud Hebraeos Deus, qui fe Regem Israelitarum ap* pellaverat ipfe et quern talem agnoscebant Israe- Jitae , faepius dicicur fsdere judicis regisque in- flar, qui fuo nutu tocum temperat orbem, tan- quam omnium hominum rex et judex fupremus, quique fuum populum fapientisfime et benignis- me moderatur. Quocirca et h. 1. in alrero he- raistichio Jehova dicitur regis inftar confidere. A poetis regiminis hujus theocratic! nodones cximie interdum adornantur et amplificantur. Sic Y.c. noster, Pf. CIV, jehovam regis indar prien- talis adventantem fibi fingit fplendidis vestibus induti, et ad publicam fuae majestatis common* flrationem procedentis. Ipfa lux, per contmua ful- mina exfistens, ejus est pallium. Coeli inferviunc tentorio, quod in nubibus tonantibus tendit Je- hova, ibique fuo infidens throno univerfum hoc- ce fua potentia moderatur. Eximie igitur h. 1. poeta jehovam, qui tcmpestatem hancce (in irnmiferat potentia, quique tempcstates et im- brium impetum fua moderabatur voluntate at- que fapientia, regis inftar confident em fuo thro- no fibi repraefemar. Egregie autem in poste- riori hemisdchio addit D^IJ?^ in perpetuum. Ta- (i) Vid. Lexica in voce. L I T E R A R I A. Talem nimirum Deum adorabant Israelicae, cu- jus regnum nullo unquam tempons decurfu di- minui vcl corripi poterat , cujus adeo thronus ab aecerno fuerac ftabilis, durabitque in aeter- num. Subilancivum enim O^ltf dicitur de tempore quam lor.gisfimo , humanara mentera fugieme; a verbo Q^y coll. Arab, ec Chald. fignavit, figlllo claufit^ abfcondidit (i). Quo- circa etiam nostro loco Davides indicat Jeho- vam quam diutisfime Israeiitis esfe imperatu- rum, uti jam ab anciquisfimo tempore obcinue* rat (2). ^C.t37 dum imbres demittit ; proprie ver- tas, fupra diluvium. Subftantivum '"TOO feu ^70*0, a rad. ^y coil, yo et *yy\ Arab. (J^j propuKt) imhres effudit , ufurpatur de co- flop) imbrium delapfu (3^. Speciacim aucera dicitur aliquando de dlluvlo Noachico (4^), Hinc multi nostrum verfum ica funt incerpre- tati: ficuti Jchova punicntis inftar judicis tan- quam potentisfimum ec maxime venerabilem fe prae* (i> Viil. Scheidius, in voce, ec Sc hull ens, sd Prov. XXX. 19. (2) Cf. Exod. XV. 18. DM. XXXII. 40. Pf. CII. 13. ec alibi. (3) Vid. Schulcens, ad Haririi couf. II. 4 d. Cf. ibid. III. 174. item Lexica In voce. (4) Gencf. VI. 17. M 2 I/O C -O M M E NT A T 1 O praedicavic in primo illo diluvio , tempore chi, ita et in hac tempest-ate, tonhrubus* ful- minibus imbribusque, eundem fe o&tendit atque in aeternum esc osttmfurus (i^, AtquMsaee di- luvii Noachici .commemoratio mihi dispiicet ; quippe quae n. L nefcio quid habeat injneundi. Turn vcro isciusraodi cornparationem hujas ca- lamitatis cuni tempestate . quadam , licet eciara fuerit gravisfirna, Davidi non facile adfcribam. Aliam hujus loci interprecationern proferc Dries- fen, in Syllpg. Disjert. p. 1088. Hie ^12D^ vertic in loco imbrium, i. e. in centorio fuo y cui atrae denfaeque nubes quad cortinae esfent. Qualem fictionem pcecis Hebraeis communem esfe, fupra indicavimus (a)-. Neqtie tamen ,h. 1. talis imerpretatio admittenda videtur. Subftart' tivum enim ^*)3D nunquam dicicur de loco, c quo imbres demlttuntur ; fed faepius . de . ipfis imbribus (3). Et praeterea, fi locum intiuisfec Davides, potius fcripfisfet ^1303 (4). Qua- propter mihi optima hujus loci interpretatio ea esfe videtur, quam dant J. D. Michael is alii- TO Vid. Cleric us, Venenia, Schu Izi us, R o- fen rnu 1 I e r , aliique. (a) Pg. 21 fq. (3) Vid. Lcxtca in voce. . (4) C f. S c h r o e d e r u s , Gratnnt. p. 355, - L I T E R A ft I A. aliique, quamque ec in verfione expresfimus. Verfum autem huncce cum praeccdenti ita conjun- gimus: In fanccuario Dei laudant probi Israe- . licae Jehovam in vehementisfima tempestate, quippe qui ab ejus vi noxia Palaestinam tutam falvamque prae'Hcerit; quique et in imbribus demucendis, quales cum conicrubus fulminibus- . que plerumque conjuncci funt, fummam osten- dit beneficentiam et de populo fuo curam." Sae- pisfime nimirum jn Oriente hi imbres immenfas .afferunc ruinas, quando vehementisfimi aquarum .lorrentes de montibus decurrunc, ec omnia, quae lapfui obftanc, evercunc atque devastanc (i). Hinc pulcherrima ilia comparatio, quam. adhi- bec confer vator noster de homine Euangelii ef- fads non auscukanci, qua eum fimilem dicic homini llulto cafam in arena aedificand: K&} fipOfcq, KZt faQQV Ol TTOTZpo} KOtt 01 MSfiOl KOi} 7TpO(TK,O^CiV T% Q\*,lfr xxi faere not} v\v $ IFTUTIQ avrfa nsyaty. Matth VII. 26, 27. Cf. Ezech. XIII. u. Et faepius quidem poetae Orientales vehemen- tiores ejusmodi imbres in carmine defcribunt , vel ab iis fuas ducunt comparadones (<0. Quo au- (i) Cf. Harmer, 1. I. V. p. 6. d. Pareau, 1. I. p. 62. et fnprlrals ab H ernes fen, ad h. I. (a) Vi d. fupra p. 5 fqq. Cf. A ra r a 1 k e i s i Moallakak , TS. 71-81. ij r a C-O MM EN t A T IO autem majores afferrent calamitates denfisfimi hi imbres, eo ferciliores eranc in Oriente modicae pluviae ac minus vehemences. Hae benigne ter- ram irrigabant et foecundabant abunde; uc adeo Orientales in hisce fummum agnoscerent Nu- minis Divini beneficium (i). Et ipfe Davides tocum carmen aliud compofuit ad celebrandam be- nignitatem divinam in regione fenili , ec pose aes- tivos calores abunde rigata confpicuam (a). Quare eciam nostro loco poeta pluvias hasce memorac inter Jehovae beneficia, et arctisfime cas jungit cum pectiliari ipfius cura, quam re- gis inllar benevoli hac tempestate manifeste os- tendit. Caeterum, in hoc etiam verfu animadvertatur fingularis in fententiarum paralleiismo vis; qua id, quod in priori hemistichio memoratur, pe- culiari quadam emphafi iteratar et amplificatur. Turn vero inprimis in posteriori hemistichio ver- borum conflructio folenne quid arguit. Adest quaedam notionum , quae dicttur , ^A///^. Jeho- va confide*, dum imbres demit fit. Additur au- tem : into confidet Jehova tanquam Rex mag- ni- CO W LXVIII. 10, ii. LXXII. 6. Job. Vl 9, 10, Plura exempla aiFert Jones, 1. 1. pag. 131 feqq. qul- bus addatur exemplum Arabis poecae in excerpt. Hamaf, p. 425. ec in Cor am c. XXX. 23. (a) Pf. LXV. coll. a Sam. XXI. L 1 T B R A R I A. 17*3 nificcncisfimus, ncque tancum hac in tempestate, neque per longisfimum aevum , fed vero ad tern- pus, quo baud tendac moftalium mens. Vs. 11. [JY W praebeat tutdam. Futurum |fi* hie optativo fcnfu accipimus , mi facphis in pre- cationibus apud Hebraeos obcinet (i). Ap- tisfime aucem vares uritur verbo jrtf ; quod pro* prie dicitnr de promendo 9 et collata dial. Arabic* de tendendo, porrigendo, exhlbendo^ praeflan^ do (2) ; ut ita Jehova porrigat quafi fuam tutelam , tanquam donum , quod fua manu of- ferat. Nonnulli autem fubftantivum iy, proprie robur, fimili fenfu ac vs. i, vertunt laudem feu gloriam, et nostrum verfum fie interpretan- tur: Jehova dat populo fuo hymnos, i. e. oc- cafionem , qua celebrent Jehovam in tempestati- ^ us Cs)- At vero talem voci ty (ignificadonem adfcribere hie non aufim ; et, faiva etiam linguae ana 1 - (0 Cf. Schroedcrus, Synt. p. 340. ct Mebfus, ad h. 1. (a) Vid Schultcns, ad Jobum* p. 347. ct d i u s , in voce. Cf fupra p. 94. (3) VJcL Telge. ad h. I. 174 C. O.M-.M E N T A.f 1 analogia , isciusmodi interpretationem minime praeferam ; quippe quae neque cum fubHmi ratione , .qua Jehova verfu praecedenti inducitur, fit congrua, neque etiam cum fententiarum paral- lelismo conveniat. In posteriori enim hemistichio luculenter fermo fit d'e beneficiis , quae Jehova lar- gitur fuae genti, ad ipfam rempublicam perti- nentia. Equidem tJ7 a verbo tfy intor/it^ mu- nitus fult) dictum existimo de robore vel fta- jbiUtate, qua gens Israelinca, ab hostibus im- munis, incra fuos terminos felicitate ac gloria frueretur maxima (i). Hanc igitur, uti ipfo hujus tempestatis tempore, ita et in posterum, ut benigne largiatur Deus, precatur Davides. Saepisfime autem populus Israeliticus dicitur fopulus Dei^ vel populus Deo proprius, uti fupra ad vs. i. uberius ostendimus (2). Ani- madvertatur autem fingularis eaque aptisfima hu jusvocis derivatio. Collata nimirum dial. Arabica .fubflantivum Ql^ non univerfe dicicur de quo" cunque hominum coetu, undecunque congrega- ,to, fed de populo iisdem iegibus convincto et in unum quafi corpus fancito; a radice D0# proprie yolvlt , involvit, in unum collegia uti Grae- (0 Cf. Exod. XV. 2, Pf. .XXVIII. 8, p, Kn&pp ec M u n c i n g h e. (3) Pf. XCIV. 5. Cf. fupra p. 104 fq, L I T E R A R I A. 175 Graecorum ifj/^os a 3eu vlncio (i). Una qua- fi divinae legis vinculo Israelicae crant conftricti , eidemque Uco Jehovae omnes erant dicaci; ab iJlo igitur, quicunque ab Israele nomen duce- bat, omnem fuam falucem petebat , eique refer* re debebac acc.epcam. Tota gens Israelicica una quafi erac familia, ec Deus, patris inftar, fua cuique tribuebat ec porrigebat , dummodo fince- ro animo ipfius liberi ipftim rogarent atqu^ precarentur; vel, uti nostro loco, regis inftar* Jehova fuo throno quati confidebat in coelis, hominibusque libi fubjecd? , cum justitia ac fumma benignitate imperabac eosque modera- batiir; ec Israelicicae gencis commodis confuie- bac. (2) DY?t?2 *]^D* largiatur pacem. Eodem modo t quo in priori hemistichio, accipienduoi idesfe op- cacivo fenfu mihi videcur. Verbura aucern -ji3 coll. Arabic. (^ , proprie dicicur de camelo , qui genua compile ando humi decumblt, ut ft- tim expkat Cs). Hinc uforpatur de homine, qui, genua flectendoei humi procumbendo, faus- ta (1) Vid. Schultens, nAHar.conf. VLpag, 248. Cf. Scheidius, in voce. (2) Cf. fupra p, 17 fqq. (3) Cf. nenef. XXIV. u. Exc. Han. p. .437. ct $ choi tens, in clttvi dialect ^ p. 249 ec COMMENTATIO ta quaevis alter I precatur (i), eique benedl- clt (O Uci vero Hebraei humana quaeque tribuunt Deo, ita ec hoc verbum aj/S/jwTcraflofc, in fpecie Pihhel, quae fignificadonem incendit* ufurpant, de Deo, qui in falutern hominum, fausta quaevis iis qoafi comprecatur , fortunatos eos esfe jubet redditque , iisque benedicit .($). Conftruicur hoc verbum plerumque cam.accu- fativo, qui dicitur, perfonae, ec res, quae do- nacur, defignatur fubftantivo, praefixa praepofi- tione D cum (4). Subllantivum cV?' denique convenic Arabico ^^ quod peculiariter ufur- patur deface ec integritate. Noscro igicur loco Davides a Jehova fupplex pecic, uc fuae genci largiatur non cancum ftabilitatem et incolumitatem ab hostibus, uci in priori hemistichio, fed ec incernam tranquillitatern , felicitatem zc.-pros* 'peril at em quamcunque (5). Plurimum poecae talem populi prosperiracem f quae pace tranqnilla concinccur , laudanc acque prae- dicant. Ita jfefaias in va^iciniis , prosperam populi con- CO Pf- ^cv. 6. (2) Prov. XI. 25. (3) Vid. Cenef.. XLVI1I. 20. XLIX. 25. alibi. Cf. S C h u 1 1 e n s , 0/7^. Hebr. MSS. et Lexica in voce. (4) Gen. XXIV. !. Cf. Sim on is in Lexico. (5) De verbo Q^ vid. Schultens, ad Job. IX. 4. ec imprimis Simon is, in Lexico.ei loca ibi ciuta* L I T E R A R 1 A. 177 conditionem praedicendo, plerumque nobis cxhi- bectabulam,inqua placidaquaedam tranquillitas ec fecuritas dominantur, nobisque dcfcribic tempus, f> quo populus Dei fit manfurus in manfione pa- cata,fedibusque uitis et (lacionibusqtiictis.'\i) Et Davides inprimis, fidncia erga Jehovam Dcum fuum plenus, talcni de fua gence incolumitatem, ac prospcram pacis condicionem frequenter de- precabatur (2). Quam eximie v. c. . noster fa- vorem divinum erga gen tern Israeli cicam implo- rat , pulcherrirna adhibita comparatione ab oviura grege, cui pastor Jehova fie fidelis perpetuusque. Qua peroradone , aeque ac noscro cantui, Pfalmo etiam XXVIII. finem impofuit: Jehova robur esc popnlo fuo, Idemque fuo regi falutiferam refugium. Serva porro tuum peculium eosque pasce! Imo finu eos gesta in perpetuum! (3) Quodfi Davides faepitis isciusmodi npprecatione finiverit fua carmina, nullu fane aptiori ,! quam tali ratione, fublimi nostro carmini finem im- ponere potuisfet. Cecinerat de majestate Nu- mi- (I) Jef. XXXII. 17. XLVIII. 22. LVILao. etalibl. (a) Pf. XXV. fine. Pf. LXVill. 35. Cf. fupra p. 55, 71 ft 105 fq. (3; Vj. 8 fq. Cf. Muntlnghe, ad h. U 178 COMMENT ATIO LITERARIA. minis Supremi , in magnificentisfimo naturae fpectaculo confpicua ; celebraverat venerabundam jehovae pocentiam , quarn praedicabant maria re- gionesque; at vero fimul viderat , fenferat et agnoverat beneficam curam, qua incolumem a tempesbue Jehova fuam fervaverat gentem. Hanc fummam Jehovae benevolentiam reputanti et ani- mo fentienti ipfi , mirabili in fuum Deum Jehovam fpe atque fiducia pleno , et fervido patriae flagrant! amore, quid fupererat vati, quam ut ex intimo pectore hasce efFunderet preces: Jehova fuo populo praebeat tutelam! Jehova fuo populo largiatur pacem ! CORRIGENDA* Pag. 32 //'. 6jefaiae, /^Jefaiae;^ jo3 17 peculari < pcculiari I0 (5 10 q ui confidantes quieiconfidentes I0 8 5 pecuhriter pcculiariter I0 p , 10 pecularis peculiaris 113 3 nne{ nntf . j2i 9 convienens conveniens IC 4 4. praepofito praepofitio I 3^ j^ ufu; de ufu 9> __ 20 nutrices ; nutrices , 149 23 nubum nubium 24 Lexlco et in Lcxico, GtJlUELMl CHRISTIAN! 8LINQKRLAND COXRADI COAIMENTATIO THEOLOGICA, i A D QUAESTIOXEM , AB ORDIXE THEOLOGORUM IN ACADEMIA RHEXd - TRAIECTLVA, PRO- 1'OSITAM , QUA QUAER1TUR : Unde on a cst , in Re for mans Bslgii Ecclefiis , five lex five confuetudo? iubens antistiles identidem^ in ft ante facrae Cocnae celebrations , fingulos foda- ks in eorum aedibus convenire , ad facrum epu- lum invltare , et de ufu elus kghi.no monere ? Posfuntne antistites hac opportunitate ad alias fa- cri muneris panes rite admimstrandas prudenter nti? Quod ut fiat ) quomodo univerfe hac in re Us verfandiim erit? Quae tandem hinc utilitas fperari poterit ? QUAE PRAEMIUM REPORTAVIT, DIE XXVI. M. MAR.TII , A. MDCCCXXVIU. CONSPECTUS COMMENTATIONS, INTROITVS . . . , P A R S PRIOR, DE ORIGINE VISITATIONIS DOMESTIC AE , IN BELGU ECCLESIIS REFORMATIS USITATAE. 5 . i. Hodierna lex d& visitations doinestica. 5 2. Nonnulla in hac lege non definita* 8 . 3. Vis consuetudinis hac in causa. . >3 $. 4* JDa orlu> sive Iegis 9 sive consuetudinis , quaeri~ tur. .* i3 $. 5. Canones Synodi- Vesaliensis , anni i568. . i4 5* G. lique ad Calvini man t em et Gt-nevensis Eccle- tiae exemplum. seripti a3 j. 7. Consulcnda ratio aliarum Ecclesiarum ante Bel- gicam repurgatarum. ^> * S* S * iv CONSPECTUS p. g . , 8. Ecclesiae Emdanae ratio. . . . .33 . g. Ratio Ecclesiae Belgicae Londini exulantis, . 35 $. lo. Ecclesiae Palatinae ratio . 09 $, u. *Synodus Nationalis Emdana , a, 1671. i^Octti $. 12. Synodus Provinciarum ffotlandiae et Zelandiae 9 a. i5 7 4. . . . ..... 44 , i3. Synodus Nationalis Dordracena , a. 1678. . 4 7 ^. i4. Syn^dus Nationalis Midioburgensis , a. i58i. 5o . i5. Formulae inaugurandorum antistitum , i58i et 1686. ... . ig. a) / Hollandia australi et boreali. , .64 ^. 20. 3) i Zelandia, . . . . 7^ ^. ai. 4) in paga et urbe Rheno-Traiectina. H '*- 7^ ^. 22. 5.) / Frisia. . . > ' ^ . 23. '6i)-/ Transisalania. . . , 85 ^. 24. 7.) / urbe Groninga et agro circumiacente* 87 ' -x fi. a5. 8.) i Drenthia ....... ' 9 d . . 26. COMMENTATIONIS. v Pag. . 26. Sy nodus Nationalis Dordraccna , a. 1618 et 1619. . . : .... . g3 . 27. Vis t sive legis , sive consuetudinis , jwf 8yn~ oil tint Dordracenam.) a* 1618 tit 1619* ioi P 4 ft S. POSTERIOR, PE VISITATIONE DOMESTICA PRUDENTER ET UTILITER INSTITUENDA. 120 SECTIO PRIM A, DE VI5ITATIONIS DOStESTICAE OPPORTUNIT ATR , A.D ALIAS SACRI MTTNERIS PARTES RITK ADMJ- NISTRANDA^, PaUDEJfTEa ADHIBENDA.. ' i. Visitatio domestica^ S. Co^nae antecedent , vel seorsim Jieri potsst , f e^ coniunctim cum aliis sacri muneris partibus. . . . .121 $. a. ^u ac? S. Coenam invitantur et de usu eius legitimo monentur , possunt simul , de rebux aliis ad raligionem et Christia.noru.Tn ojjicia pertinent ibus , moneri. . . . . . ia5 $. 3. Quibus t per adversary valet uditiem aliave de caussa probabilij non continget S. cekbrare Coenam , his admonition consolation! squr m*- dicitia praebori potcst* . . . . .116 ^.4. vi CONSPECTUS Pag. $. 4. Censura eeclesiastica a S. Coena prohibit i ad \resipiscendum admoneri possunt. .117 . 5. Catechumeni) aliique nondum fidem professi , admoneri possunt. . * . . .128 J. 6. Sacra publica negligent^ privatim admoneri possunt. . e < J 3o , 7. Rixae et inimicitiae tolli leniriquo passunt. l3i . 8. Preces cum admonitis fundi possunt. . . i33 $. 9. Ad has sacri muneris partes rite administ ron- dos , prudenter adhibenda est opportunitas vi- sitationia domesticae , quae fit instante S. Coe- na 134 $.10. Hoc postulat universa muneris ecclesiastici ra~ tio i37 $. 11. Hoc quoque Jlagitat consilium institutae visi- tationis domesticae , quae Jit instante S, Coena. i3g SECTIO SECUNDA, D PROBABILI MODO , QUO UNIVERSE ANTISTITIBUS VERI>ANDUM SIT, IN VISITATIONS DoMES- TICA, QUAE FIT INSTANTE S. COE- NAB CELEBRATIONE. l4* |. i. Quaestionis propositae sententia. *> i4a f. 3. Qu* antittitem, animo ease oportcat* i44 S. 3, COMMENTATIONIS. vn $. 5. Varii modi probabiles ...... l4y 4. Seniorum aux ilium tempestive adhibendum. 149 5. Tempori* et opportunitatis ratio habenda. , i54 $. 6. Index eorumscribendua, qui Antist itis curae sunt . . commendati. ... 166 7. Nemo eorum , qui jintistitis curae sunt crediti , praetereundus ....... j58 ^. 8. Ecclesiae socii ad & Coenam celebrandam znvi- tandi et hortandi ...... ifia . g. Ecclesias socii de usu S. Coenae Isgitimq mo- nendi. ...... 169 ^. lo. Impii ) perfidi , malitiosi , hypocritae , iique pertinaces , a 5* Coenae profanations deterrendi* Iy4 inter sodales concilianda* SECTIO TERTIA, DE UTILITATE, QUAB EX HAC VISITATIOXE DO- MESTICA SPERARI POTERIT. l8l ! Indicium de* varia visitationis domesticae utili- tate recte faciendum 181 a. UtilitaS) ex hac consuetudine jfntistitis cum Ecclesiae sod is et alum.nis , speranda. . i84 3. Vtilitas ex invitations ad S. Coenam celebran-' dam speranda 188 vni CONSPECTUS COMMENTATIONIS. fl. 4. Utilitas , ex aliis admonitionibus , hortationi~ bus, reprehensioriibus et consolat ionibus , Jfpe- rawc?a. . * * 1 9 . 5. Alii nonnulli fructus e visitations domestica sperandi* NP In In partibus, qnae Doctor! et Ancistiti, in Ecclefiis v Belgii Reformacis, dcmandari folent, vulgo cenfetur vifitatio , quae dicitur, domes- tica, qua Antistices, inftante facrae Coenae ce lebratione, fingulos focietatis fodales in eorum aedibus conveniunc , ad facrum epulum invitant , ec de eius ufu legicimo monent. Qua de fa- lutationc cum placuerit Vobis, Viri clarisfimi, plurimum venerandi! Theologiae in Belgio flu- diofis , ad raunus Ecclefiasticum adlpirantibus , quacstionem proponere Theologicam, equidem ad earn respondendi periculum fed. Quod fi minus mihi ex voto fuccesferit, confido, Vos, qua estis aequitate, nihil postulaturos ab iu- vene rerum facrarum ufu nondum exercicato, A a quod quod ab iis exfpectandum fit , qui aliquamdiu in munere Ecclefiastico fuere occupatL Hac igitur fpe fretus, Vobis verecunde of- fero commencationem , cuius Pars prior inqui- ric in originem vifitationis domesticae, q. d. in Belgii Ecclefiis reformatis ufitatae, posterior ad caeteras respondet quaestiones , de hac falu- tatione propoiitas. ! P4RS P A R S PRIOR, D E ORIGINE VISITATIONIS DOMEST1CAE , IN BELGI1 ECCLEJSIIS REFORMAT1S US1TATAE. Hodierna lex de vifitatione domestica. V^uaestionis propofitac pars prior hujus est argument!: unde orpa est, in Re format is Bel- gii Ecclefiis , five lex five confuetudo , iubens antistites identidem , inflame facrae Coenae ce- lebratione^ fitigulos fo dales in eorum aedibus convenire, ad facrum Epulum invitare^etdeufu eius legitimo monere? In hac igitur quaestione fumitur, quod nemini, rerum Ecckfiasdcarum vel pnrum perito, ignotum csfe potest: in re- formatis Bclgii Eccleliis, coetuum Antisticibus im- 6 COMMENTATIO impofltum esfe officium , fingulos fodales in eorum aedibus conveniendi , ad facrum Epulum invi- tandi , et de ufu eius legitimo monendi. Quod quo iure a plurimtim Venerando Ordine Theolo- gico fumi potuerit , e lege Ecclefjastica cum maxime vigente colligitur. Canones enitn, a Synodo Ecclefiae Belgicae reformacae , de Synedriis Ecclefiasticis fcripti die 13 lulii , a. 1824. fi) ab Augustisfimo Re- ge approbad die 16 Novembris, a. 1825. (2) Euangelii interpretetibus , (Predlkanten^) qui Antischum munere, una cum Senioribus, (Quder- Hngen^) funguntur, hoc imponunt officium, arc. 22. Zij moeten gezet en behoorlijk huisbezae- kin gen do en ., om de gemeente op te wekken tot het bijwonen van den opcnbaren godsdienst en de catechizatien , ah mede tot de viering des Heiligen Avondmaals, en wat verder dienen kan 9 om de godsdienstigheid en goede zeden te bevorderen. Senioribus autem, art. 25. hoc in- (?) Vid. Handdingen van de Algemeene Ckristelijke Synode der Hervormde Kerk in het Koningrijk der Ne- derlanden , in den jar e 1824. In qui bus, pag. 30 ^37. legicur Algemeen Reglemcnt op de zimenjlelling en de werkzaamheden van de Kerkeraden bij de Hervormde Gemeenten, in het Koningrijk der Nederlanden. (?.) Vid. Handboek voor Hervormde Predikanten en Kerkenraadsleden , Derde ftufc, hi. 242^251. THEOLOGICA. 7 iniungitur: zij zijn verpligt, daartoe verzocht zijnde, de predikanten bij te fiaan bij het her* derlijke werk. Quanti faciac Ecclefia Belgica hanc curam gregis Christian!, colligi potest ex eo, quod quotannis Viris, ad hanc caufam de- legacis , panes dentur in lingulis coetibus inqui- rendi in fedulitatem , qua verfantur eorum An- tistites, in hoc genere officiorum ipfis impofiro- rum. In canonibus enim , quibus forma inqui- rendi praefcribitur , iubencur illi, una cum qua- tuor aliis quaestionibus , de Ecclefiae doctori- bus , infthuendis, hanc ctiam proponere: of zij hun werk maken van het herderlijk bezoeken der Gemeente , en bljzonder der kranken ? Quae quidem compendiaria quaerendi formula , a Synodo, die n lulii, a. 1823. (3) probante Rege , die SOctobris, eiusdcm anni , (4) fub* ftituta est in locum productions, quam fcripfe- rat Synodus , die 18 lulii, a 1816. probante Rcge, eiusdem menfis die 30. huius argumen- ti: doen zij (de Predikanten} gezet en behoor- lijk hitisbezoekingi om de Gemeente op te wek- ken Cs) Conf. dcta huius Synodi , Belgice edita, pag. 5p 64 cum Acti* anni 1822. psg. 67. (4) Conf. Reg/ement op de Kerkvifitatie ,art. IQ. num. I. lit. E. in laudato libro: Hanclboek voor Hervormdc Pre dikanten en Kerkcnraadsteden, Derde Stuk, ^.135-143. 8- C O M M. E N T A T I O ken tot bijwoning van dan openbaren Gods- dienst en de catechizdtien , tat viering van het Heilig Avondmaal ) en verder tot alles wat godsdienfllgheid en goede zeden kan bevorde* ren? Betocnen zij zlch genegen, om y geroe* pen zljnde^ de krankcp be bezoeken^ en dat hezoek , zoo v eel noodigis, te hervatten ? (5) Similiter e Canonum , annp 1823, fcriptorum , mandate , de Senioribus hoc quaerendum esc: of zij den predikant of de predlkanten behulp.- zaam zljn in het houden van opzigt over de gemeente? (6) S, a, Normulla in hac lege non definite*. - Mac igitqr lege cenentur coecuum reformato-^ rum in Belgio Doctores, five Euangelii inter- pretes, ad conveniendum fingulos EC cleft ae fa* dales in eorum aedibus, eos monendos et ex* citandos a4 celebrandain Sacram Coenam , eum C5) Conf Reglement op ds Kerkvi/itatie * (a. 1816.) art. 17. num. 8 ec 9. in laud, tlandbaek^ (Eerfte ftukjj pag- 335. (6) Conf. Rfglcment cp d$ herkvifitatie t ft. 12. num, S. 1U B f loco laud. T II E O L G I C. A. 9 in finem , tit religionis ftudium bonique mores provehantur. Vcrum nonnulh, quorum ratio in disquifitione oostra eric habenda , hac inlege non dctinica funt. Primum quidcm vifitationis domesticae nego- tium non nifi cum aliqua condidone interpofi- ta demandatur Senioribus. lubencur enim, in Canon ibus de Synedriis Ecclefiasticis , a. 1825. .editis, ad Id rogafi, {daartoe verzocht zijnde) Euangelii incerprctibus opem ferre in opere pastorali. Undc colligcre licebic , eos non nifi ad id rotates teneri ad hanc opem ferendam. Posfis quidcm hu.ic interpretadoni opponere for- mulam inquircndi in Seniores, anno 1823. fcrip- tam, in qua nulla huius condicionis fie mentio* Verum, in legibus interpretandis , poscerioris auctorhas plurimum valec ad definiendam legis prioris fententiam: praefcrcim ubi aliquid addi- tur, cujus in priori lege mendo nondum facta fuerac. Deinde eciam alia est utriusque legis ratio. Posterior proprie definif, quae fint par- tes muneris Senioribus demandati: prior praeci- pit, quomodo in legidmam eius administratio- ncm fit inquirendum. Itaque iure nobis colli- gere videmur, lege Ecclefiastica anni 1825. Seniores non nifi ad id rogatos teneri ad vifita- tionem domesticam , una cum Euangelii inter- pretibus, proqurandam. 10 COMMENTATIO Verum hinc alter a oriri potest quaescio, de ii$ 9 quorum rogatu Seniores oporteac earn fus- cipere curam. Poterunt enim Seniores rogari, vel a cunctis coetus Doctoribus, vel. ab uno, vel etiam a Synedrio, ea de re, five univerfe, five in cercis caufis, decernence, vel denique a fodalibus Ecclefiae, five pluribus five Jingulis. Et huius rogaius caufae esfe posfunc plures, aliae graves ec omnino probandae , aliae leves nee laudandae , aliae dubiae et disfimulatae. De quibus iudicandum eric , vel ab ipfis Senio- ribus, quorum opera expetitur, vel a pecenti- bus, vel a Synedrio. Verum de his nihil certi definitur in lege Ecclefiastica. Credam tamen, legislator! hanc fuisfe mentem: teneri Seniores ad opem ferendam Euangelii interpretibus eos invitantibus; eo enim me ducere videtur legis contextus, in quo non nifi Doctorum ec Senio- rum fie mencio, ec horiim quidem opera ita de- fcribicur, uc ad illos adiuvandos expecatur. Quid vero, fi nolinc Euangelii incerpreces, in vifitacione domestica , a Senioribus adiuvari , fi malinc cotum hoc negotium, nemine auxiliante, adminiscrare ? Oportebitne Seniores fuiim Doc- toribus obtrudere auxilium, fefe nolendbus ad- iungere cornices? Ex huiusmodi confociatione parum lucri, plurimum damni, equidem augu- rer. Sed quaericur de lure Seniorum. Quodfi igi- THEOLOGICA. u jgitur hoc urgeant, nolintque practermittere ali- quam curae, ipfis in Formula inaugurandorum Scniorum , ec magis etiam Apostolorum (7) auctoritatc demandatae, partem ; quid, quaefo, eos impedicc, quominus et ipfi , quoties libuerit, Ecciefiac focios conveniant, ad S. Coenam invi- tent, de ciusque ufu legitimo admoneanc? Ve- rum ea de re nihil invenio in lege feriptum : hoc igicur tertium fit, nondum, ni fallar, ccrto definitum. Huic vicinum cst quartum, quod tempus at- tinet, quo fmguli fakuandi fine Ecclefiae fodales. In quaestione, ab ordine Tlieologico propofita, mentio fie vifitationis, quae indent idem , In ft an- te Jolenni facrae Coen$e celebrations , ab An- tistitibus fiat. Ac profecto, fi ad Epulum fa- crum invitandl fint Christian* , et de ufu eius legitimo admonendi, nullum huic rei tempus eligi potcM'ic magis opporcunum , quam quod proxime anteccdit diem fcstum , quo facra Coena cclebrabitur. Verum in lege Ecclefiasti- ca nihil de eo definitur. Neque adeo iubentur Antistites, aut univcrfutn gregem, aut aliquam cjus partem, tones convenire, quoties coetus publice ad convivium Christi invitatur. Denique, quinto, in lege Ecclefiastica , quae ho- (7) Conf. Act. XX: 28. Tit. I: 5. i Pctr. V: 1-4. 1ft COMMENTATIO hodie viget, vifirationis domescicae confilium, neque unice, nee praecipue, refertur ad praepa- randos Ecclefiae focios ad iustam facrae Coe. nae celebrationem : quin et invitationis ad Epu- lum facrum, quae proprie dicitur, in lege nulla fit mentio. Itaque omnis opera, quae, lege iu- bente , danda eric monendis Ecclefiae civibus de convivio Domini nostri rite celebrando , non nifi pars esc curae, quara Antiscicem in vifita- tione domescica fuscinere oporcec, in monendis fodalibus ad quaecunque vitae Chriscianae offi- cia diligencer praescanda, ? 3. Vis confuetudinis hac in caufa. Quod igicur lex Ecclefiascica non definite praecipit, in confuetudinem iam dudum apud plurimos coetus venisfe , nemo ignorat. Solent enim plurimi coetuum nostrorum Doctores fin- guli^ una cum Seniore,idencidem, inftance facrae Coenae celebratione , certe commoda cempestace, aliquot dies confumere in Ecclefiae fociis falu- tandis, ad facrum Epulum invitandis et de ufu eius legitimo monendis. Quae quidem confue- tudo, in non paucis Belgii coetibus repurgatis, fere vim legis acquiiivisfe videcur. Qtio non raro THEOLOGICA. 13 raro factum est, uc, fi qui Ecclefiae Doctorcs, ant fine focio comiteque Seniore convivas ad facram Coenam invitarenc, aut vifitationem dif- ftrrenc ad aliud tempus ipfis commodius vifum, aut in vifitatione domestica de caeteris vitae Christianae officiis eadcm eura ac diligenda mo- ncrent, qua de facro convivio rite celebrando aerent, himox, vel negligentiae , vel perverfae ledulicatis, accufarentur. Iccirco Ordo Theolo- gicus confulto quaefivisfe videtur de eo, quod ft ye lex, five conjuetudo y iubeat. $. 4- De ortu , five legh , five confuetudinis , quaeritur. His de hodiema lege ec confuetudine prae- misfis, age, inquiramus, quoad eius fieri po- tent: tinde orta fit, in reformatis Belgii Eccle- fiis, five lex, five confuetudo, iubens, caet. Qua in disquifitione liceat mihi, a primis inde originibus Ecclefiae Belgicae initium facere, ac pedetentim ad nostra pergere tempora. 5.5. 14 C M M E tt T A T I O 5. Canones Synodi Vef alien fi$, anni 1568. Primum huius falutationis , ab Ecclefiae Bel- gicae antistitibus faciendae, indicium occurrit in Actis Synodt^ Vefaliae a disperfis Belgicarum Ecclefiarum ministris habitae, a. 1568. Quorum Actorum, Latine fcriptorum, copia cum non- dum fit data, articulos, hanc fpectantes caufam, vernacule exhibeo e formula, aRegnero Ens defcripta,et edita, a. 1733. (8) Capitis quarti, quod agit de Senior tirus, (van de Quderlingeri) articulus fecundus huius est argumenti: Daar is fonder eenlg tegenfpreken haar ampt hler in beftaande, datfe elk over hare Parochim ofte P^yken^ neerftelyk fullen wagt (i) Adiecta estlibro, ab eius fratre lohanne Ens par a to: Kort hhtorhch Berigt van de publieke Schriften ? rakende de leer en diemt dcr Nederduytze Kerken van, de Fereenigde Nederlanden , pag. 253-287. coll. pag. 241-243. Qua cum editione comparari meretur, quae exftac in Kerkelyk Placaat-boek , Vol. III. ed. Hagae Com. 1792. pag. 379-409, Imprimis vero lectu digna funt ea , quae retulit Adrianus van 'sGravezan- de, Twte Honderd Jarige Gedachtenis van het eerjte Sy* node der Nederlandfche Kerken onder het Krui$, Midd. 1768. pag. 113-117. 226-228. THEOLOGICA. 15 wagt houden; ende van huys tot huys, die on" der haar opfigt ft aan 9 ten minflen eens alle weke, ende voorts na het elke Kerke voor ge- bruyk heeft , befoeken ; voornamelyk ontrent den tydt van het houden des Nachtmaals : ende fy fullen getrouwelyk onderftaan, of fy haar op- regtelyk dragen in handel, ende wan del ^ in de pllgten der Godtfaligheyt , in de getrouwe on- derwyfinge harer Huysgefinnen, in de Huys- gebeden voor de felve "* s mor gen s> ende desavonts* ende van diergelyke dingen meer : fy fullen haar daartoe fagtelyk> ende nogtans ernftelyk vermancn , ende datna voorvallendegelegentheyt; fy fullenfe aanmanen tot flantvastigheyt , ofte verflerken tot lydtfaamheyt , ofte aanprikkelen tot ernflige vreefe Godts: die troost^ofte beftraf* finge van doen hebben? fullen fy vertroosten, ofte beftraffen: ende, indien het de noodt vereyscht? aan hare Mede-Oudertingen, geftelt over de broederlyke beftraffingen^ *t felve aanbrengen; ende neffens de Jelve verbeteren dat te verbete- ren is na het gewigte der begane fonden : fy fal- len ook niet vergeten aan te porren elk in fyn tfyk, datfe hare kinder en fenden tot de Ca~ techifatie. Huic adjungendus videtur articulus eiusdem capicis tertius, huius argumenti: Om dit in V werk te ftellen fal noodig zyn dat men metten l6 CoMMEtffATMO terflen yeder Kerke afdeyle in Wyketo na de wenigte, ende gemak der geloovigeni dat men over elke Wyk [I elk by fonder e Ouderlingen , die Me we/ce op fekere beftemde dagen In V ge- meyn in de Kerkenraat fullen bekent maken , hoe het in yeder s fPyk toegaat , ende of de Le* denial en hun wel dragen, ende de Ouderlingen moeten gedenken , datfe met alleenlyk voor de Gemeynte , maar voor Godt felfs rekenjchap fullen moeten geven van de zielen die haar toebetrouwt zyn. Nee negligenda funt, quae capite fexto, quod de Sacramentis agit , habentur , arriculis fexto , feptimo et octavo, de admictendis ec praeparan- dis Ecclefiae fociis ad legicimum facrae Coenae ufurn. VI. J^y oordden feer dlenfllg te zynj dat men veertien dagen te voorens afkondlge de tyd van V houden des H. Avondmaah} op dat ende de Ledematen der Gemeynte haar tydelyk mogen bereyden, ende de \Ouderlingen elck in zyn wyk tydelyk haar ampt waarne- men. VII. Men fal niemand tot des Heeren H. Avondmaal toelaten , ah die te voorens be> lydeniffe des geloofs . gedaan heeft , ende hem de Kerckelyke tugt onderwerpt. VIII. Die ten Avondmaal willen toegelaten w or den, fullen acht dagen te voor en aan den Predikant ha- re namen aanbrengen , ende dan falmen terflont daar THBOLOGICA. t? daar na, aan een, ofte mecr Ouderlingen na de gelegentheyt der wycken, ende het getal der aankomelingen in de Kercken-raad ordre gevcn , om neerflelyk na haar voorgaande leven te ver- nemen; cnde daar van aan de Kercken-raad openings doen, om in tyds voor te komen indien yets in de weg ist om de foodamge niet toe te laten , ofte anderfim tot het onderfoeck voort te gaan. De his ardculis nonnulla erunc monenda. Ac primum quidem oinnis ilia circumeundi cura, a Synodo Vefalienfi demandata est Se- nioribusi non Ministris Praedicantibus. Nulla enim illius mentio fit in capice fecundo, quo partes defcribuntur , Euangelii interpret! bus no- minatim dandae. Neque in capite quarto quic- quam occurrit, unde colligas, Seniores, hoc in munere, Praedicantium haberi, vel focios, vel vicarios. Huius inftituti caufa mihi videtur quaerenda, partim in exiguo Praedicantium nu- mero , partim in laboris molestia, partim in temporum iniuria. Pauci enim eo tempore fue- runt idpnei ad doctrinam Euangelii e fuggestu facro denunciandam , caeterasque partes mune- ris, Pracdicantibns demandati, rite administran- das. Quo factum est, ut unus eorum, aliquan- do ad plures coetus evocatus, mox huic mox illi profpicere teneretur, Quodfi vcro, fingulis B die- l8 COMMENTATIO dierum hebdomadibus , in aedibus fingulorum , Ecclefiae fociis adfcriptorum , eiusmodi cura ad- hibenda esfet , maiori opus erat Seniorum mi- mero , quorum alii aliis praeficerentur vicis. Deniqtie, in affiicta Belgii, per Ducis Albani faevitiam pesfime habiti, conditione, minori pe- riculo expoliti erant Seniores, qui frequenter conveniebanc cives fuos, quam Euangelii inter- pretes, plerique peregrini, non nili officii caufa advenae. Deinde etiam hoc Seniorum munus arete erat coniunctum cum omni disciplina Ecclefiastica ,ad Calvini mentem inftituenda. Quae enim, in laudato Actorum Vcfaiienfium articulo fecundo capicis quarti , habentur, de Ecclefiae fociis ante facrae Coenae admlnlstratlonem adeun- . dis ) non nifi partem faciunt , eamque exiguam eorum , quae univerfe de cura ac disciplina Ec- clefiastica praecipiuntur. Toti enim gregi, Se- niorum curae commisfo, diligencer erat confu- lendum ac profpiciendum. Singulorum aedes frequenter erant adeundae, femel faltem per durum hebdomadem, multo igitur faepius, qnam facra Coena erat celebranda. Inquirendum uni- verfe erat, in Ongulorum vitam ac mores, in puerorum et domesticorum inftitutionem , in pre- ces matucinas et vespertinas: quae cum fmgqla- tim indicentur, nihii additur de explorando pro- T II E O L G I C A. 19 pofito cclebrandi cpuli facri, aut dc animo, quo ei interesfe oportcat. Admonendi eranc hortaa- dique finguli focii, ad confhntiam, paticntiara et pietatem: de invicandis, fuadendis, incitandis ad facrum convivium celebrandum , nihil nomi- ratim adiichur. Reprehendcndi erant, quibus reprehend one, confolandi, quibus confolatione opus crat: quae cum univerfe commendentur, fmgularis mencio non fit de praeparandis , five ad pocnitentiam , five adgaudium, five ad alia in quamcunque laudabilem animi affectionem ? fa* crae Coenae convivis dignam. Sed omnis ilia Seniorum cura vifa est praefertim nccesfaria, inftante hoc epulo facro: quapropter monen- tur ad falutandos fingulos maxime circiter hoc tempus. Praecerea, docente cap. IV. art. 3. non tantum proxime ante facram Coenam v fed fingulis dierum hebdoinadibus , de vitae ratio- ne, quam fcquercntur finguli Ecclefiae focii, fideliter referendum videbatur a Senioribus ad Senatum Ecclefiasticum. Quae porro, e cap. VI. art. 6, 7, 8. attuli, li conferas cum iis, quae cap. VIII. de disciplina Ecclefiasdca tra- duntur, maxime articulis 1-^*10. fatis decent, arcto vinculo ea, quae de vifitandis Ecclefiae fociis praecipiuntur, esfe connexa cum caete- ris, disciplinae Ecclefiasticae omnem rationem et modum dcfcribentibus. B 2 D<. SO C O M M E N T A T I O Dehiqus monendum videtur de vi et auctori- tate, his a Synodo Vefdienfi decretis tribuenda. Qui ad hanc Synodum convenerant , eranc duo* dequadraginta (9) Euangelii interpretes et Seniores, plerique exules. Praeterea confenfum fuum , fubfcripto Actis et Decretis nomine , fig- nificarunt viginti feptem. Quos inter nonnulli nominis celebritatem nacti, utPetrus Dathe- nus, Hermann us Modetus,Guilielmus Zulenus Nyeveldius, Pecrus Ryckius, Casparus Coolhasius, loannes Cu- bus, et, qui omnium primus laudari meretur , Philippus Marnixius. (10) De auctori- tate, qua inflructi fuerint a coetibus, quibus vel praeerant, vel praefuerant , nihil equidem relatum vidi. Ipfa eorum acta legis aut mandati formam non habent; contra vero dicuncur: Cer* ta quaedam Capita feu Articuli, quos in Mi- nisterio Ecclefiae Eelgicae , Ministri ejusdem Ecclefiaej partlm necesfarios, partlm utiles esfe judicarunt. C 11 ) A C P^ologus^ a Ludo- vi- CP) Typothetarum videtur vftlura, in Ypeii et Der- moutii Gefchiedenis der Nederlandfche HervormdeKerk, Vol. I. pag. 337. ubi numerus editur, ongeveer twintig nederlandfche kerkelijken. (10) Conf. 'sGravezande, lib. 1. pag. 218-226. (11) Retulit hoc Wigboldus Muilman, Guil. F ad'sGravezandium, Conf. lib. 1. p. 218, 219* THEOLOGICA. 21 vicoRenessio vernacule editus , facis docet t ipfos fuam fentenciam de gubernatione Eccle- fiae, deliberato confilio, dicere, minime legem fcribere voluisfe. (12) Quapropter eciam hu- ius Synodi Acta ec Decreta diu inedita iacuere, praetermisfa etiam ab iis, qui leges Ecclefiae Belgicae, in Synodis Nationalibus conditas , in unum volumen collectas, inde ab a. 1612. edi curarunt: etcnim non nifi quatuor Synodorum Nationalium rationem habuerunt, Emdenfis, a. 1571. Dordracenae, a. 1578. Medioburgenfis % a. 1581. et Haganae, a. 1586. Quibus merito alii addiderunt Dordracenam, a. 1618 ec 1619. in editionibus fenus paracis. Quamquam igitur Synodus Vefalienfis Doc- tores et Antistices univerfos , nee iusferic , nee iubere potueric id, de quo quaestio a Vobis, Viri Clarisfimi ! est propofita , nihilo minus il- lius Synodi indicium nonnihil valuisfe videtur, ad inducendum morem , in nonnullis cerce coe- tibus receptum ac diu probatum, quo nomina- tim Seniores, non comitante Euangelii inter- prete , Ecclefiae focios adirent, cum ante S. Coenae celcbrationem, turn alias. Huius certe confuetudinis luculentum dcdit documentum Ven. Adri- (12) Vid. Ens, lib. 1. pag. 853- 23 C 6 M ME NT A T I O * Adrianus Uyttenhoven, (13) ex Actis Senatus Ecclefiastici Brouwershavenfis, de rebus exeunte feculo fedecimo in illius urbis coetu repurgato geseis. EC Ludovicus a Renes- fe, medio feculo XVII. de Seniorum munere fcribens, (14) profitetur, multum eos profuisfe Belgii Ecclefiis , dira adverfariorum vexatione presfis. Similicer Gisbertus Voetius:(i5) won video* inquit, quails olim absque illis Se- nioribus Ecclefiasticis habuisfemus Ecclefias Belgicas aut Gallicas fub cruce aut in exi- lio feu in ex tens regionibus^ aut etiamnum (h. e. a. 1669.) haberemus. Norunt id optt- me, qui norunt flatum et regimen ecclefia- rum fub cruce aut in exilio, .6. (13) Bijdrage tot de Gefchiedenis der Hervormde met opzigt tot de Huisbezoeking , in Symbolic itovis , editis hoc tltulo iNieuwe Bijdragenterbevordering van de kennis en verbetering van den eeredienst , het Leeraarsambt en Kerkelijk Befluur, Vol. II. p. 281-283. (14) Verhandeling van de oudheid , \vaardigheid , noodzakelijkheid en nuttigheid van het Rcgeer-Ouder* lingfchap. Quae diatribe, primum esc edica , partim a, 1659. partim a. 1664. repetita vero Amft. 1665. Vid* buius editionis p. 155. (15) Polit. Ecclefast. Tom. III. p. 469, THEOLOGICA $3 6. Eaque ad Calvini mentem et Gcnevenfts Ecclefiae exemplum fcripta. lodicavi , nifallar, initia hulus curae, in Bcl- gii coetibus repurgatis , nonnullis Ecclefiae an- tistitibus impolitae Sed inftituti origo et iusta caufa altius repetenda videtur : cum ad res a maioribns noscris , difficillimis eriam temporibus , prudenter gestas recte cognoscendas ; turn eciani ad iudiciam bcne regundum, de animo et con- filio eorum f qui huius, (ive legis , five confuccu- dinis, fuerc auctores ec fuaforcs. Quod tic fiat, ratio inprimis habenda est doc- trinae, qnam profesfi iunt Patres in Synodo Vefalienfi congregati , dc Ecclefia eiusque legi- tiraa rectione, ope Antistitum e Christi mandato in civium falutem adhibenda : quae quidem doctrina proxime conveniebat cum loannis Calvini mente, cum alibi, turn maxinie in Inftitutionum religionis Christianas Libro IV.dc-* clarata. Iccirco operae pretium eric, Viri cxi- mii fentcntiam, collectis locis ex hoc libro prnecipuis , brevitcr commemorare. Cap. I. . i. Qula rudltas nostra et Jegni- tles externis fubfidiis indigent , quibus fidts in nobis et gignatttr et augescat, et fuos facial pro* 24 C M.M E jsr t A fr id pr ogres fus usque ad met am, ea quoque Deus addidit, quo infirmitati nostrde confuleret. Past ores Inftltult ac doctor es , quorum ore fuos doceret: eos auctorltate inftruxit : nihil deitique omifit quod ad [anctum fidei confenfiim, et rectum ordlnem faceret. .21. Neque vero per peccatorum remisfionem nos in Ecclefiam mo- do femel recipit et cooptat Domlnus, fed per eandem nos in ipfa conferva* ac tuetur. .22. Non enim quum Apostolls man datum de* dit Christus, et potestatem conmlit remittendi peccata , hoc tantum voluit ut eos folverent a pecctitis qul ab impletate ad Christ i fidem con- yerterentur : fed magis ut hoc officio fungeren- tur perpetuo Inter f deles. Quod Paulus do- cett quum fcribit legatlonem reconclliationis depofitam esfe apud Ecclefiae ministros , quo fubinde populum nomine Christi exhortentur ad fe reconciliandum Deo: idque tarn publi- cs quam privatim, prout necesfitas postulat. Sunt enim permulti, qui pro fua infirmitate fingulari pacificatione indigent. Et Paulus non tantum pro communi condone , fed etiam per domos testification fe refert fidem in Christum , et unumquemque figillatirn admonuisfe de fa* lutis doctrlna. Cap. III. g. i. Ad haec nihit ad fovendam mutuam charitatem aptius erat , quam hoc vinculo homines inter fe colligari^ dum TuBOLOGICA* ft5 dum ttnus conflitultur Pastor, qui reliquos fi~ mul doceat: qui vero dlscipuli esje jubentur* communem ex uno ore doctrinam excipiant* . 2. Neque enim vel Soils lumen ac color * vel cibus ac potus tarn funt praefenti vitae fo* vendae ac fustinendae mcesfarla , quam est con- fervandae in f err is Ecclefiae Apostollcum ac Pas- torale munus. . 6. Docendl autem ratio non in publicis tantitm concionibus confistlt, fed ad prlvatas etiam admonitiones pertinet. Ita Pau- lus testes chat Ephefios , quod nihil fufuge- rit eorum, quae in rem ip forum erant, quin annunciaret ac doceret eos publice et per fin- gulas domos. .8. Caeierum quod Ep iscopos , et Presbyter os , et Pastores, et Minis fros promiscue vocavi, qtd Ecclepas regunt 9 id fed ex fcrip- turae ufu, quae vocabula is fa confundit: qui- cunque enim verbi minister io funguntur, Us ti* tulum Episwporum trlbult. Paulus in epi- ftola ad Romanos et prior e ad Corinthios alia enumtrat (o(iicia) , ut gubernationem. Guber- natores fuisfe existimo Seniores e plebe delec- tos, qui cenfurae morum et exercendae disci- plinae una cum Episcopis praeesfent. Habuit igitur ab inltlo unaquaeque Ecclefia fuum fe- natum^ confcrlptum ex viris pits, ^ravlbus et Janet is : penes quern erat jurisdictio in cor- rigendis vitiis Cap, XL . i. Quemadmodum enim b$ C O M M E N f A T I O em m nulla urbs nullusve pagus fine maglstra- tuet politia ft are potest : fie Ecclefia Dei fit a quadam fpirltuali politia Indlget : qua tamen a civili prorfus dlstlncta est , eamque nlhll impedlt aut Immlnuit, ut potius multum juvet ac promo veat. 1st a Igltur juris dlctlonls potest as nlhll allud erlt In fumma quam or do comparatus ad fpiritualis polltlae confervationem. In hunc fi- nem fuerunt ab initlo conftituta In Ecclefiis ju- did a , quae c en fur am de moribus agerent , ant- madverterent In vltla^ et exercendo clavium of- ficio praeesfent. Cap. XII. . 2. Primum disci* pllnae fundamcntum est , ut privatae monitiones locum habeant: hoc es{, fiquis officium fponte non faciat , aut infolenter fe geraf , aut minus hones- te vivat, aut aliquid admiserit reprehenfione dlgnum , ut patlatur fe moneri: atque ut qulsque fratrem fuum , dum res postulabit , monere jlu- deat. Praefertim vero in hoc advigllent Pastor es ac Presbyteri , quorum part es funt non mo do con* cionari ad populum , fed per (ingulas domos mo- nere , et adhortari , ficubi univerfali doctrina non fans profecerint. Tune enlm vim et aucto- r it at em obtinet doctrina , ubi minister non tan- tum omnibus (Imul exponit , quid Christo debeant^ fed jus et rationem habet Id ipfum exlgendl ab Us , quos v el p arum doctrlnae obfequentes vel feg- niores animadvertit* Si quis ejusmodi monitiones vet TH^OLOGICA. 27 yd pervlcaclter respuat , vel pergendo In fuis vitiis contemnere j'e ostendat : ubl fecundo testi- bus adhibitis monltus fuerit , ad Eccleftae jud'f cium , qui est Seniorum confesfus , vocari Chris* tus praecipit: illic gravius admoneri, quafi pu~ blica auctoritate , ut ft revereatur Eccleftam^ fub- jiclat fe et par eat. Si m fie quidem frangatur* fed in fua nequitia per fever et , turn jubet , tan" quam Ecclefiae contemptorem > a focietate fide~ Hum abdicari. In Commentario in Acta Apost. cap*. XX: so. ubi inducicur Paullus Apostolus , Ecclefiae- Ephefinae Fresbytcrls in memoriam revocans industriam , qua publice ac per fingulas domos Ephefi docueru;:, Calvin us haec fcribic. Ne- que eniw hac lege ordinavit Pastores Chris- tus , tit tantum in commune Ecclefiam doc e ant in publico fiiggestu : fed fingulas oves curent^va- gas et palantes reducant in ovile, fractas et lux at as confolident) asgrotis medeantur, debiles et infirmas fublevent. Saepe enim frigebit com- munis doctrina , nifi privatis monitionibus juve- tur. Quare minime excufabills est eorum ne- gligentia, qui habit a una condone , qua ft pen- fum folvcrint, in reliquum tempus fecuri de* gunt: ac ft in templo vox eorum inclufa foret, quum inde, egresft prorfus obmutescunt. Mo- mntur etiam discipuli , ft quidem in Christi gre- 28 CoMMENTAt.IO grege cenferi velint, locum esfe dandurn Pasto* ribus, quoties ad eos accedent: nee privatas admonitiones esfe refugiendas. Urfi enlm potius funt quam oves, qul pas tor urn vocem non nifi in theatro audlre dignantur : domi autem mo- neri et reprehendl non fustinentj imo ferociter repellunt tarn necesfarium officium. His, quae univerfe de disciplina Ecclefiasti- ca, ac nominatim de privatis admonhionibus r monuit in fcriptis fuis Calvin us, pauca addcre lubet ex iis, quae reculic de gubernationis ra- tione, in Ecclefia Genevenfi, cui praeerac , ufi- tata, in Epistola ad Gasparum Olevianurn, Nonis Novembris, a- 1560. (16). Nemlnly inquit, ante ad facram Christi Coenam patet accesfus , quam fidem fuam profesfus fit. In eum finem quotannis habentur quatuor eocamlna , ubi interrogantur pueri , ac de profectu cujus- que cognoscitur. Nam etfi fingulis diebus Do* minicis in Catechism o jam incipiunt aliquot testimonium dare: donee tamen cognitum fue* rit Minlstri judlclo medlocrlter in [umma Re* ligionis profecisfe^ ad facram men f am accede- re non licet. Quod ad major es natu fpectat^ a nobis quotannis repetitur infpectio cujusque fa- (16) Operum> Tom. IX. Part. II. pag. 142. TWBOLOGICA. 29 familiae. Listribuimus inter nos urbis regio* net) ut or dine fingulas decurias excutere li- ceat. Adest Ministro comes unus ex Seniori- bus. Illic novl incolae examinantur. Qui femel receptijuntj omit tun fur: nifi quod inquiritur fitne domus pacata et recte compofita, num lites cum vicinis, num qua ebrietas, num pi+ gr'i /int. et ignavi ad condones frequentan- das. Ex hac Calvini epistola quodammodo ratio- nem cognosciinus, quam ftrenuus ille disciplinae EccleHasticae vindex, una cum collegis, in EC- clefia Genevend, anno 1560. fecutus fuerit, in vifitatione domesdca. Namque, fuadente, uc vi- detur, Calvino, iam anno 1550. decretum fae- rat , (teste Beza, in Calvini vita} ut Minlstrt non tantum in concionibus , quas alii neglige- bant, alii non magno cum fructu audiebant^ fed etiam figillatim per domos et familias y :erto anni tempore , adhibito cujusque regio- 7/j urbis Decuriom, itemque Presbytero, pie- bem inftituerent ) et ab unoquoqus fidei ratio* nem fummatim expofcerent. Qua ex re, ut fcribit Beza, yix credibile est> quantus fit fructus confequutus. Proinde quoque huiusmo- di decretum denuo a Senatu populoque Gcneven- (i confirmacum esc, in Codice Legum Ecclefias- ticarum ec Scholasticanim, die 13 Novembris^ anni JjQ C O M M E N T A T I O anni 1561. factarum, qui eo ipfo anno Genevae editus est ec hoc titulo infcriptus: Les Qrdon- nances Ecclefiastiques de FEglife de Geneve. Item , rOrdre \des Escoles de la dlcte Cite. Quo in Codice, pag. 44, 45, de vificandis Ecclefiae fociis, haec praecipiuncur. tfautant qu'en la confufion de la Papaut6 plu/teurs nont este enfeignez en leur enfance, tellement qifestans en a age d*hommes et de femmes ne fauet que cest de Chrestiente: nous auons ordonne qtfil fe face vifitation chacun an par les maifons^ pour examiner chacun /implement de fa foy* afin que pour le mows mil ne vienne & la Cene fans fauolr quel est le fondement de fon falut: et fur tout quon ait Foeil fur ferui- teurs , chambriereS) nourrires et gens estran* ges estans venuz d^ailkurs id pour y habiter : afin que nul ne folt admls a la Cene deuant quauoir est6 approuut. Que la dicte vifitation fe face deuant le Cene de Pasques et quo*n prene affez bonne espace de temps pour auoir loifir de la paracheuer. Que les Ministres partisfent entre eux felon quails auiferont* les quar tiers ausquels Us pour" ront -fournir , mesmes qitils fuiuent lordre des dizaincs : et que chacun ait auec foy vn des Anciens du Confmoire > afin quils puisfent cofulter entre eux de. remettre au Confistoire ceux THEOLOCICA. 31 cettx qttlh ne trouueront nullement capabtts > ou bien qui fe goituerneront mal: et que le dize- nier foit tenu d& leur faire compagnie et les adresfer , afin que nul ne foit exemptd de rer fpondre. Haec igitur fatis nos decent , quae fucric ^Calvini fcntcntia, de disciplina Ecclcfiasti- ca, nominatim de parte ea, quae adhibetur in vifitatione domestica. Eandem Patribus Vefa- liae congrcgatis fuisfe mentem, colligere licet, cum ex canonibus, . 5. laudatis, turn e Con- fesfione . Fldei^ art. 2732. 36. et Catechis- mis Genevenf!) quaest. ult. ac penult, et /fe/- delbergenfi* quaest. 8285. Has enim Confen- fus Fprniulas illi, Canonum cap. II. art. 8. et cap. III. art 2. receperunt ac commendarunt. Cernitur quidem duplex discrimen , inter ia- fpectionem , Genevae ex C a 1 v i n i mcnce in- vectara , et vifitationem a Synodo Vefalienfi com- mendacam. Verura utriusque discriminis caufa unice quaercnda videtur, in conditione Eccle* fme Bclgicae longe diverfa a Gencvcnfis EC- clefiae ratione. Haec enim Euangelii interpce*- tibus gaudebat , quorum penuria laborabant coe- tus Belgici: quapropter infpecdonis cura Ge- nevae his Antistidbus principe loco , imponi .potuit, non item in- Belgio. In ^o i^irurunum fuit utriusque Ecclefiae discrimen, Alterum or- tum 32 COMMENTATIO turn esc e vinculo, quo Genevae magistratus civilis itinctus erat cam Ecclefiae praefectis : qtfa fieri poterat, ut una cum his etiatn delega- ti e magistrate in familiarum infpectione fuas ha- berent panes; cuiusmodi vincuium in patria nostra, tempore Synodi Vefalienfis, h. e, an- no 1568. nee fuisfe, nee prospici potuisfe , vix est quod moneara. Confuknda ratio aliarum Ecclefiarum ante Belglcam r epur gat arum* Ex iis, quae . 5 , 6. diximus, recte colligi videtur, Synodum Vefalienfem fecu- tarn fuisfe Calvini mentem ec Ecclefiae Ge- nevenfis exemplum ^ quoad per rerum temporum- que adiuncta ei licuerit* Quo vero cer- tius conftet, n6n aliunde repetendam esfe confuetudinem , ab ea Synodo commendatam , conferamus inftituta aliarum Ecclefiarum , fecu- lo XVI. ante Belgicam repurgatarum , quarum exemplum etiam facile vim habere potueric in animum Patrum Vefalienfium. Quae quidem comparatio magis etiam infti- tuenda videtur propterea,' quod ip(i hi Patres profiteantur, aliarum Ecclefiarum confilia ab IP- TMEOLOCICA. 33 ipfis fuisfe quaefita et adhibita. In Prologo enim, canonibus praemisfo, haec fcribunt. De /Ipostel gebiedt , dat alles in de Kercke ordentelick, ende eerbaarlick moet toegaen; op dat een eenparige toeftemminge in de Kerc* he blijcke^ ende gevonden worde , niet alleen in de Leere, maer oock in de zelve ordre , tnde Politie : ende om dusdanige eenpaerigheyt oock in alle Nederlantfche Kercken te onder* houden , foo heeft ons goet gedacht defe volgen- de articulcn , waer over raet gepleegt is by de best -Gereformeerde Kercken in andere plaet- fen , ordentlick hier voor te flellen , op dat die. alle met gemeyne toeftemminge van de Diena^ ren Gods in Nederlant tot een falige vrucht der Gemeynte befegelt , ende onderhouden mo* gen werden. J. 8. ' Ecclefiae Emdanae ratio. Primum igitur conteinplemur Ecclefiatn Em* danam, quae merito nutrix Ecclefiae Belgicae dicitur, (17) ec misfis Euangelii interpretibus ei (17) Conf. Eduard Melners, Oostvneschlandts Kerkelijkc Gefchiedenisfe , i D. bl. 363-365. 411-415. d> C Hci- 34 C O M M E N T A T I O ei diu profuit. Ex ea ad Synodum Vefalien- fem misfi fuerunt Henricus Michael, Senior coetus Walonici et alii rionnulli ; quos laudac 'sGravesandius. (18) Fuere etiam e Synodi fociis, qui Emdae tucum invenerant refugium: in his Marnixius. (19) Itaque facile quis coniiciat> huius Ecclefiae exemplum fecutos fuis- fe Parres Vefalienfes , in vifitatione domestica commendanda. Sed frustra:. qui enim res Erada- nas Ecclefiasticas diligenter .perfcrucatus esc, M e i- nersius (20) fcribit, ftatutis vificationibus do- mesticis , quae in Belgio habentur, Seculo XVI et XVII. locum non fuisfe in Ecclefia Era- dana. ' i Heino Herm. Brucherus, Gedenkb. van Stad en Lande, bl. 46, 47. 248. 250. 252. Eiusdem Gefchied. van d? opkomst der Kerkherv. in de Prov. Gron. bl. 1 1 c. 202. 230. Helias Meder, Eeuw - Jubel- Predikatien op het derde Eeuwfeest der Emder Reformatie , bl. 127-131. (18) Lib. laud. p. 223, 224. Op) Conf. Meiners, lib. laud. Vol.1. pag. 420-424* (20) Lib. 1. Vol. II. p. 647. $-91 I'ttfcOLOGiCAi 35 9- Ratio Eccleftae Belgicae Londini extt- lantis. Postquam facra publica in Anglia, regnante Eduardo VI. anno 1548. erant repurgata, muld, cum alii, turn etiam Beigae, in patria fua vexatij Londinum confugerunt, in eaque urbe Ecclefiam condiderunt, . probante Rege, diplo- mate edito die 24 lulii, a. 1550. Verum magna eorum pars, mortuo Eduardo, regnante Ma- ria, a* 1553. alibi tutiores fedes quaefivir. (21) Haec igicur Ecclefia fingularem habuic ratio- nem^ cum facrorum publice celebrandorum , turn etiam disciplinae Ecclefiasticae* Utrique nort pauca infant plane ad Calvini mentem com- pofita, in his, quae locum habuerunt, in Coe* na Domini nostri celebranda, et in praeparan- dis ad earn convivis. (22) Ad praefentem cau-* (21) Cofif. loann. Utenhovii /implex et fide* tis narratio de injlitnta ac demum disfipata Belgarum^ alior unique peregrinorum in Anglia Ecclefla* B'fil. 1560. (22) Conf. Joann. a Lasco forma ac ratio tot4 tcdefiastici Ministerii, in pcregrinorum , potis/imum ve, ro Germanorum Ecclefia , inftituta Londini in Anglia* Francof. 1555. pag. 138-269. uti et Formula S. Coenai in Licurgia Ecclefia e Belgicae, Londini C ft de. 3 post pomeridlanam quamlibet concionem , 'de nostri ipforum ex- plorations , ad hunc modum. Confident und Mi- nistri et Seniores omnes in totius Ecclefiae confpectu. Pars quaeque Ecclefia,e per fuas vices admonitioni huic adesfe iubetur: ut qui in ea Ecclefiae parte cenfentur, quae adesfe iubctur, et admonitionem ipfam audiant, et nomina demum fua in novum catalogum con- fer ibi finant* Admonitionem porro facit Mi- nister aut Senior urn aliquis. Fact a- admo* nitione , iubentur qui adfunt or dine fuo omnes ad Minlstros et Seniores Ecclefiae , alii post alios accedcre: ut nomina omnium qui Coenae Do- degentis , quam Godfrfdus Wing! us adiecit Pfalmo- rumrbythmicae interpretationi, a I oa n ne U t enho vi o procuratae. (de Pfalmen Davidis in Nederlandifcher fangs* rijme) Lond. 1566. fol. 26 verfo - 39* T H E o L o c I c A. 37 Dominicae participare volunt , denuo adnoten- tur* Ibi vero Seniores ftngulos obfervant , et quos aut admonitione aliqua aut confolatione , aut etiam reprehenfione opus habere norunt , eos modest e ac graviter admonent, confolantur aut reprehendunt. Neque prius nomen cuius- que adnotatur , quam per Seniores omnes ap- probetur. Quod ft quis privata edque longiore admonitione opus habere videatur; aut alicubi alioque in doctrina it a haereat, ut paucis inflrui non posfit , turn huic tali tempus con- flituitur , ut aliquem Ministrorum aut Senio- rum ante Coenae admlnlstrationem conveniat: aut fimul ad omnes Ministros et Seniores in coetibus ipforum vocatur , ft quidem id res postulare videtur. Seniores autem Ecclefiae fe- duli funt toto inter ea tempore , in inquirendis et componendis in tot a Ecclefta disfidiis, et in corripieiidis item atque ad refipiscentiam re- vocandis contemptoribus omnibus priv at arum ad- monitionum: ft qui fint ad illos hoc nomine delati , priusquam ad excommunicationem per- veniatur. Haec refert Nobilis ille Polonus: mox vero hoc inftitutum laudans fubiicir. Estque, haec tails cur a Ecclefiae valck utitts , et pla- ne nccesfaria: id quod nos indies magis cc magis experimur. Continet enlm in officio, et Minitfros Ecclefiae omnes et totam vicisfim 38 C ,O M M E N T A T I O Ecclefiam. Fadtque ut magna familiaritas. inter Ministros et Eccleflam tot am ineatur: et omnia Ecclefiae incrementa aut decrements femper ob oculos Ministrorum ac Senior um EC* defiae ponlt. Haec igitur Belgarum, Londini in peregrino- rum EccleGam congregatorum , inftituta compa- rantes cum Synodi Vefalienfis decretis , videmus quidem in utrisque fimile disciplinae Ecclefiasti- cae (Indium, fimilem quidem curam in praepa- randis Christianorum animis ad S. Coenam rite ac falubricer celebrandam : at ancistites Londi- nenfes Eccleiiae focios non in eorum aedibus convenerunt, quod praecipit Synodus Vefalien- fis ; fed , in folenni multorum conventu , fmgulos ad colloquium invitarunc. Praeterea, non nifi inftante S. Coena, ea coliocutio Londini fuic inftituta, qua ad celebrandam Christi pro nobis mortui memoriam finguli fodaies praepararentur : Patres vero Vefalienfes fuo inftituto univerfe fpec- tarunt utilitatem , e frequentiore admonitione fpe- randam, Denique, in coetu Londinenfi , partes quidem non exiguae tributae funt Senioribus; attamen praecipua opera commendata fuit Euan- gelii imerpretibus : contra Vefalienfes cotum il- lud vifitacionis negodum Senioribus cpmmife- yunt. 10. T H E O L O G I C A. 39 S- io. Ecckfiae Palatinae ratio. Nullius Ecclefiae rationem in doctrina et ri* tibus facris Belgae magis imicaci funt, quam Palatinae. Cuius rei exemplum dedit Synodus Vefolienfis. Haec enim Catechefm Palatinam, a. 1563. Germanice editam, moxaPetro Da- then o in Bclgicum fermonem converfam et a. 1566. Pfalmis rhythmicis ab eoeditis adiectam, normam esfe voluit, ad quam inftitutio populi Belgici, repurgatam religionem amplexi, publi- ca et catechumenorum privata adapnaretur, cap. III. can. II. Deinde etiam, in paedobaptismi ac S. Coenae ritibus celebrandis, adhibendas cenfuit formulas, a Datheno Catechefi fub- iectas, (23) casque magnam partera ad exem- plum Palatinarum expresfas, cap. VI. can. 2. 13. Hie enim forcis religionis reformatae in Ger- (23) Dathenas, inpraefatione, laudarse Pfalmorum editioni praemisfa , fcripca die 25 Manii , 1566. haec fcri. bit: Opdat oock die Christelicke Lefer ecn volkomen handt* boexken htbben wochte , hebbe ick den Chrisfelicken Ca iechismum* ende den voernaemjten deel der Kerckenorde- ninge ende der gebeden ^ fo die by ons (h. e. in Ecclefia Franckenthalenfi) gebruyct fijn 9 totten Pfalmen laten , alle s tot betswight der kercken CAristi. 4O C O M M E N T A T I Germania et Belgio propugnator, Synodus Ve- falienfis Praefes, aliquot annos in Palatinatu degerat, Frederic! III. Elecroris legationem obierat, eoque tempore Ecclefiae Frankentha- lenfi in Palatinatu praeerat. (24) His igitur facile induceremur, ut coniiciamus, Synodum Vefalienfem, in vifitatione domesti- ca fuadenda, fecutam quoque fuisfe Palatinae exemplum Ecclefiae. Attamen fecus factum es- fe, discimus e Forma in Palatinatu adhibita, qua convivae ad facram Coenam praepararen- tur. (25) Huiusque rei testis etiam est Thomas E r a s tu s , Medicinae Prof. Heidelbergenfis , (26) qui (24) Conf. Ens, lib. 1. p. 58-63. If. le Long, Historisch Ferhaal van den eerften oor/prong der Nederl. Geref. Kerken onder V kruys, . LXXXVI. LXXXVII. W. te Water, Lof en latter van P. Dathenus, ndi. eius Historic der Hervormde Kerke te Gent , p. 189-221. J. W. te Wacer, Perhaal der Reformatie van Zea- land, p. 84-89. et 'sGravezande, lib. 1. p. 143-145. 152-171. 001-204. (25) Kirchenordnung , wie es mit der Christlichen Leh re , heiligen Sacramenten , und Ceremonien , in des Durchleuchtigften Hochgebornen Furften und Herren , Herrn Friderichs, Pfaltzgraven bey Rein, '- Churfur- flenthumb bey Rhein , gehalten \vird. Heidelb. 15^5* fol. 79 verfo 85. (26) Conf. Th. Erasti explicatio gravisfimae quae- is , utrum Excommunicatio mandato nitatur Di. T H E L G I C A. '" 4! qui in excommunicatione damnanda adverfarium expcrtus est Dathenum. (27) Ex his igitur, quae . 7-10. attulimus, fads conftare nobis videtur, Patres Vefalienfes, in Ecclefia, neque Emdana, ncque Belgarum alio- rumque pcregrinorum Londinenfi , neque Pa- latina, invenlsfe exemplum vifitationis domesti- cae ante S. Coenae celebrationem adhibendae, Quapropter nobis , inflituti huius orginem quae- rentibus, in Calvini ec Genevan slum ratio- ne,. 6. fubfistendum esfe videtur. Sy nodus Nat Ion alls Em da ft a 9 a. 1571. Vidimus initia vifitationis domesticae, in Bel- gii coetibus repurgatis a Synodo Vefalienfi invec* tae. Ex his, veluti fonte, fluxisfe videtur, quic- quid, five legis, five confuetudinis, deinceps in Ecclefia Belgica exftitit et in hunc quoque diem locum fuum tenet. Quod quomodo pedetentim factum fit, fublatis etiam impediments, quae multorum obiecit disfenfio , nunc erit explorandura. Ve- vino, an excogitata /if ab hominibus, fcripta a. 1569. edica Pesclavii , (Londini) 1589. p. 149. (27) Conf. Bulli ngeri epistolam, Petro Da t he- no fcripcam, Erase! libro adieccam, p. 355-35. 4i C O M M E N T_A T I Vefalienfi proxime fubfecuta esc Synodus EC* clefiarum Belgicarum , quae fub cruce et per Germaniam et Frifiam Qrientalem disperfae erant, habita Emdae, diebus inde a quarto us- que ad tredecimum menfis Octobris, a. 1571. In Actis huius Synodi (28) nulla fit men- do vificationis domesticae, five ante S. Coenam, five alias, inliituendae. Verum univerfa discipli- na Ecclefiastica utrisque, et Euangelii interpre- tibus, et Senioribus, mandatur; et ita quidem, ut primarius locus illis detur, his fecundarius. Articuli enim vicefimi quinci huiusmodi est ar- gu men cum : EcclefiaMcam disciplinam In fin" gulls Ecclefiis obfervandam es/e cenfemus. Mi* nistromm itaque panes erunt , non folum pu- blic e docere, hortari, arguere: fed et privatim unumquemque officil Jul admonere; qua in re et Seniores operam fuam impendere oportet. Quocum comparand! funt alii tres. VI. In fingulh Ecclefiis confesfus erunt feu con/is torla ministro- rum ,feniorum et dlaconorum , qui fingulis ut ml' nimum hebdomadibus habebuntur? loco et tempo- re> (28) Acta huius Synodi, mi et fubfecutarum , quae ante Dordracenam annis i6i8, \6i<). fuerunt habicae, non nifi Beliiico fermone, quoad eq- idem fciam, funt editae. Quae igicur ex his ducia Latine fcripfi, fu. mere mihi licuit ex apographo Actorum, Latine fcrip. torura, in Bibliotheca lodoci Heringae, V. C* T II E O L O G I C A. 43 re , quae fingulis commodisfima videbuntur. XLL Ministri et Senior es Clasfium , quae fub cruce , in omnibus civitatibus etpagis Clasfium fuarum , et vkinis , dlligenter inquirent eos> qui pr open/I funt ad pur am religionem , ut eos ad officium hortentur. XLII. Daque Ecclefias aut faltem Ecclefiarum inltia colligere ftudebunt, caec. De caufa , quare Patres Emdani vificatio- nem domes ticam non praeceperint , equidem nihil ftatuere aufim. Displicuisfe earn vix credibile est. In pluribus enim rebus confen- tic utraque Synodus. Ex iis, qui in Ve- falienfi fentcnciam profesfl funt, denuo ad Em- danam convenerunt Hermann us Modetus ec fex alii, quorum nomina in Actis Latine fcriptis habentur. Quibus tamen non accenfen- dus est Petrus Dathcnus, quamvis ei non una caufa ab Emdanis fuerit demandata, art. Ill et XLVIIL (29) Praeterea, quae pro- xime Emdanam fecutae funt Synodi Nationales, domesticam probarunt vificationem. Itaque con- iicere mihi liceat, hoc inflitutum non pptuisfe commendari Ecclefiis in Frifia Oriemali et Ger- mania, quarum delegati ad Synodum Emdanam convenerant. In ipfa certe Ecclefia Emdana illud, neque hoc feculo, nee proxime fubfe- cuto, receptum fuisfe, diximus 8. Hie articulus in Accis vernacule edicis est L. . 12. 44 COMMENTATfO Synodus Provinciarum Hollandiae et Zelandlaey a. 1574- Poscquam, a. 1572. Brila, Hollandiae urbs, ah exulibus Belgis capta , et milites Hispani Fles- finga , Zelandiae urbe , expulfi erant , pars utrius- que Provinciae in libertatem vindicata fuit , adiu- vante Guilielmo L Itaque, a. 1574. quo caeterae Provinciae Philip pi II. iugo adhuc fuberant, Antistites, Ecclefiis Hollandiae ec Ze- landiae praefecti , Dordraci in Synodum coie- runt, mentis Tunii diebus inde a fedecimo usque ad duodetricefimum. In hac Synodo leges de disciplina Eccleiias- tica, nomindtim de admittendis et praeparan- dis fidem fuam profitentibus ad Sacram Coe-- nam celebrandam, fcriptae funt hae: LXVI1L Men fat geen Avontmad des Heeren wt- rechten^ daer gheen forme van Gemeynte en is, dat is, daer met eenlghe. Quderlinghen' ende Diaconen en fijn , die foe wel op dit aenneminghe ende regerlnghe der ghener , die toehelaten w or den , acht hebben als die Diena* O ren des JFoordts. LXX. Is beflooten , dat die ontfanglnghe ende examlnatle der ghener , die fich totter Ghemeynte begeven , ghefchieden fal voer THE. o LOGIC A. 45 voer sen Dienaer ende twe Ouderlinghen, of* te voer twe Dienaer s alleen. Ende fy fullen- fe beftemmen by haer te I'omen nae haer ghe- legentheit. LXXIII. Het is der Dienaren ende Con/t stories Ampt vlytich acht te nemen, wie die Lidtmaten der Ghemeinte fijn, ofte voer- waels gheweest fijn. Item off ft j telcker nacht- maele communiceren : foo niet, hen in by fon- der aen te fpreecken* off daer affterdencken is, in kere ofte lev en. Soo 9 t niet en helpt* voer die Conflstorie ontbieden ende vermanen^ die verachters waarfchouwen ende dreigen met Codes gherecht: ende fo dat alles niet en helpti m.et die Clasfe raedtflaghen; dock dat men met HchtveerdichUck totter Excommunica* tie en come. His igicur legibus disciplinae Ecclefiasticae ratio in recences Hollandiae ec Zelandiae coe- tus fuic invecca : univerfe quidem (imilis ei , quae , ad C a 1 v i n i mentem , commendata fuerat a Synodo Vefalienfi; non una tamen parte ao commodata ad rerum temporumque adiuncta. Primum enim cura , fingulos Ecclefiae focios in aedibus fuis admonendi, a Patribus Dordracenis a. 1574. non magis Senioribus fuit impofica, quam Eucvngclii interpretibus, quod factum fue- rat a Vefalienfibus. Hac igicur parce fecuti funt decreta Synodi Emdanae, cuius faepius men- 46 C o M M tf T A t i b mentionem iniiciunt. Vid. Art. I. IV. IX. XlL XXVII. XXXL LXXXII. In ea enim liberate, qua fruebantur Hollandiae ac Zelandiae coe- tus, nihil atnplius impediebat, quo minus pri- mae darentur partes Ministris docentibus. Dein- de etiam Dordraceni non iterarunt praeceptuttt de vifitatione , Ungulis dierum hebdomadibus re* petenda* Docuisfe eos videtur ufus et expe- rientia , nimis molestam , quin et fupervacaneam noxiamque esfe istarn falurationis frequentatio* nem. Hanc etiam impediebat paucitas virorum fatis idoneorum et paratorum ad fungendum Se- niorum munere , maxime in coetibtls ruralibus : cuius rei manifesta funt indicia in huius Sytl* odi actis, art. IV et LXVIH. Coems autem rurales multi memorantur art. IX. Porro Syn- odus Dordracena in eo quoque a Vefalienfl discedit , quod gubernandae Ecclefiae curam Antisticibus imponens, non fingularem mentio- nem faciat admonitionis, praecipue inflame fa- era Coena adhibendae, neque etiam omnes, nullo discrimine habito , privatim monendos exis- timet, fed hos nominatim, qui S. Coenae cele- brationem negligant. Denique Patres Dordra- ceni Euangelii interpretibus, aedes fociorum adeun- tibus , fingularem impofuerunt curam inquirendi in libros noxios de iisque abiiciendis monendis cuiusmodi cura, neque a Vefalienfibus, neque ab THEOLOGICA. 47 ab Emdanis iis fuit dcmandata. Etcnim arc. III. haec praecipiuntur: Tot uytroeijinghe der valfcher Leeringhe ende dwalinghen , die door het lefen der ketterfche boecken toenemen^ fal men die middelen ghebruycken die hier- nae volghen. - ---- Ten der den, fallen de Dienaers in de Huys - befoeckinge der Lidt- maten der Ghemeente naer fie lick toe/ten , of in hart huyfen eenige fchadelicke Boecken fijn , opdat fe hen vermaenen moghen, fulcke Boec- ken wsch te doen. Caeterum leges in hac Synodo fcriptas non oms- nino placuisfe, aut Guilielmo I. auc Hollan- diae acZelandiae Ordinibus , colligere licet ex iis, quae retulerunt loann. Uy tenbogaert,(3o) lacobus Triglandius CsO ec Gerar- du Sy nodus Nationalis Dordracena, a. 1578. In rebus Belgii etiamnum valde dubiis ac tur- (30) Kerckelijckc Historic, Rott. 1647 , p. 175-177. (31) Kerckelijcke Gefchied. p. 163, 164. (32") Historie der Reftrtnatie, Vol. I. p. 554, 555. 559, 5<5o. 566-578. 48 COMMENTATIO turbatis, a, 1578. delegati Ecclefiarum Belgi- carum, five vernaculo, five Walonico fermo- ne utentium, etiam extra patriam degentium, coierunc in Synodum nationalem, Dordraci ha- bitam, inde a fecundo lunii die usque ad duo- devicefimum. Hac in Synodo , cuius Praefes icerum fuic P e- trus Dathenus, disciplina Ecclefiastica in fingulis coetibus administranda cerca lege con- flituta fuit, articulis XCII-C. quorum primus huius est argument!. Quoniam Dominus Chris- tus^ praeterministerium verbi ac facramentorum, etiam admonitiones ecckfiasticas inflituit, mi- mstrorum offidum est, non tantum publics mo nere, exhort an? reprehendere ac refutare , ve- rum etiam finguks privatim officii fui admo* nere. Qucmadmodum vero Christiana cenfura fpiritudlis est et neminem a punitione magis- tratus liber at : it a vicisfim praeter poenas po- liticas ad peccatorem Deo proximoque fuo re- conciliandum , fcandalumque ex Ecclefia Christi tolhndum, corrections ecclefiasticae necesfario requiruntur. Itaque privata admonitio, hoc in canone, nominatim, non Senioribus, fed Euan- gelii interpretibus , mandatur. Verum haec ipfa Synodus, modum S. Coe- nae celebrandae ad eamque Ecclefiae focios ad- mittendi ac praeparandi, articulis LXIV-LXXIII, prae- T x o L o G i c A. 49 praefcribens , omnium prima fingulorum coetuum anciscites, cum doctrinae Christianae interpre- tes, curti Seniofes, iusfic, inftatice S, eptilo,Ec- clefiae focios convenfre ec ad corivivium Do* mini rice celebrandum praeparare: ita camen, uc adiri iuberecj non definite fingulos, fed uni- verfe focios, praefertim imbecilliores et quibus eo remedio prae cacteris opus foret. Ardculus enim LXVIL his fcriptus esc verbis. Minlstti et Senior es antequam Coena administratur mem- bra Ecclefiae invifent * pracf-rtint infirmio* ra^ et quae hoc remedio maxims opus habent > ut docendo , monendo, confolando et fimultates obortas componendo , Ecclefiam facrae illi ac- tioni, quantum in fe est, rite praeparent. Huius Synodi acca Ordinum Gencralium auc- toricace non fuere fancica* (33) Nee negligent dum esc, huic Synodo, ex Be!gii provinciis feptencrionalibus , non nifi coecuum Hollando- rum ec Zelandorum delegacos incerfuisfe. (34) (33) Conf. Uyicenbogaere, lib. 1. p. 193, Trlglandius. loc. 1. Brandt, lib. 1. p. 603-606. (34) Conf. nomina eorum, qui huius Synodi Actfj fubfcripfere , in KerMijk Placaatboek, Vol. III. p. 463 rf 464. et qnse ad ea annotavii I. W. Te Water. 5 C -O ft* M E N T A T f S* M- Sy nodus nationals Medi&bufgenfis % . a. 1581. Decreverat Synodus Nationalis Dordracetia, # 1578. art XLV. (aL XLIV.) iS 7 ationalem $y.n- odum ex ordine tertio quoque anno esfe brandam. Itaque, quandoquidem prima gata fuerat in Hollandia, feeunda in urbeffl Medioburgum convenit, a. 1581. menfe lunio, non repugnantibus Ordinibus Generaji- bus. Haec igitur Synodus vifitationemquidemdomesf ticanv, inflame S. Coena infticuendam , probavit, eius vero curam, non Euangelii interpretibus , fed Senioribus mandavit, fecuta hatenus S-yn0di Vefalienfis exemplum. Arciculo -enim Latine fcriptorum VIII. offickini.eorum, qui bi Ministri dici (blent , fie defcribicur; trorum verbi officium est, precibus et verbo annunclando incumbere, Sacrament a adminis- trare , una cum Senioribus , turn discipllnam Ec clefiasticam exercere , turn ut omnia decenter et ordine in Ecclefia fiant curare. Articulo autem XVI. Seniorum panes hunc in modum defi- niuntur: Seniorum officium est> praeter ea, quae communia cum Pastoribus illos habere . .? a . THEOLOGICA. 51 diximus, advigilare, ut Pastor es^ caeteri col- legOe et Diaconi fuas partes fideliter exfe- quantur j et cum administranda est Coena Do- mini , Mlos, qui communicare folent , quo par 4- tioribus id animis faciant, vifire. Mutati confiiii caufam me lafere, faceor. Attamen, ii quid coniicere mihi liceat, ea eric quaerenda, in difficultate huiusnegotii, quam ex- perti fuere Euangelii interpretes , in plurimis rebus gerendis occupati: quae quidem difficultaS augebamr, crescente fociorum (Idem repurga- tam libere profitentium numero f uti et invecta frequentiore S. Coenae celebratione , quam fua- .debant hoe tempore Ecclefiae Belgicae atitlsci- tes. Synodus enim Provincialis Dordracena, 5lrf. LXIX. operam esfe dandam eenfuerat, ut fin- gulis diiobus menfibus exactis repeteretur Christi pro nobis mortui memoria in S. epulo. EC Synodus Nationalises. 1578. art. LXXlII. de- creverat, //; bene conftitutis Ecclefiis t fecundt quoque menfe , quantum fieri posj'ct , admlnis- trandam esfe S. Coenam. Quarum ad exem- plum edam Medioburgcnfis, art. XLV. (al. XL1V.) hanc legera fcripfit: Coena Domini, quaternts fieri poterit , fecundo quoque menfe ; ubi autem nondum conflitutus est ordo Eccle- fiasticusj non nifi prius electis Senior ibtts ct Diaconis, administrabitur. Quod autem de D 2 prius 5-2 COMMENTATIQ prius eligendis Senioribus ec Dmconis addituf, lads docet, quam diligenter cavere voluerint Patres Medioburgenfes , ne Coena S* adminis- trarctur nifi probatis et rite praeparatis Eccle- Hae fodalibus, Huius tjaoquc Synod! acta et decreta ab Ordinibus Generalibus non fuere fancita. C35) S- formulae inaugurandorum anno Inter 1581 et 1586. Hoc loco membrandae funt duae Formulae, hoc tempore fcriptae , ad Ecclefiae anciscites fo- lenni ritu pro concione inaugurandos : quarum una Euangelii interpretes , altera Seniores, mune- ri fuo admovencur* Has enim Formulas a, 1581. nondum fcripras, cerce nondum ufu communi receptas fuisfe , conftat ex articulis IV et XV. Synodi Nadonalis, eo anno Medioburgi con- gre- (35) Conf. Uyctenbogaert > lib. I. p. 212, 213. Triglandius, lib. 1. p. 166, 167. 169, 170. 192- 212. Brandi, lib/1. Vol. I. pag. 673, 6? -4. 677-681. W. te Water, t\veede Eeuw-getijde van de Geloofi<-be* lijdenisfe dsr Ceref. Kerken van Nederland, pag. 72-79, ]. W. te Water, Verhaal for Reformatie van Zc** TMEOLOCICA. 53 gregntae, collads cum Synodi Nationalis Dor- dracenae, a. 1578 celebratae, articulis V. et XII. Ucraque autem Formula laudatur, utriusque ufus praecipitur, in Actis Synodi Nationalis, quac a. 1586. Hagam Comicum fuic convocata, ar- ticulis VI. et XX. (36) Ex his igitur Formulis cognofci posfunt prac- cipuae partes, ab eo inde tempore publice im- poficae, turn Enangelii interpretibus, turn Sc- nioribus. Quocirci etiam utriusque Formulae ratio vide cur habenda, in hac disquifitione. ^37) In Formula inaugurandorum Minhtrorurn verbi divini, hacc habentur, quibus indicari vidccur munus admonendi fingulos Ecclefiae fo- dales in corum aedibus. Der Herderen ofte der Dienaren des Woordts amp: is, Ecr/te- lijck , dat fy des Heeren Woordt door de fchrif* ten der Propheten ende Apostelen gkeopenbaen , grondelijck ende oprechtslijck haren volcke ful- len voordraghsn , ende V felfdc toeeyghenen , jo int ghemeen als int byfondsr, tot nutticheyt der toehoorderS) met onderwfjfcn^ vermanen* yertroosten ende beftrajr^n, na cen yeghelijcx fahoef. Haec mox locis S. Jibrorum, maxime Paulli dictis, probantur : cuius Apostoli exem- plum (36) Conf. Ens, lib. I. p. 032-040. (17) Ufui fun edicione Mediob urge nil, a* 1591, in 8. J4 GOMWENTATI plum quoque laudatur, his verbis: op een ander plaetfe ftelt hy hemfelven den Herderen voor- tot em exempd, verdarende dat hy openbaer- lijck ende inden huyfen gheleert ende betuycht heeft de bekeeringhe tat Gad ende tgheloof in Jfefum Christum. In Formula inaugurandorum Seniorum haec , de admonendis fingulis Eccleiiae fociis, praeci- piuntur. Soo. is dan ten eerften het ampt der- Quderlinghen, met den Dlenaren de$ Woordts, opficht te hebhen op de Ghemeente die hen be", yolen is : neerftelljck toe te fien, , of een yeght* lijck hem behoorlijck draecht in belijdenisfe en- de in wan del, die haer anftichtelijck drae^ ghen, te vermanen. Porro, nonnullis interiectis: Soo 1st mede het *werck der Ouderlinghen daer op acht te nemen, ende in alien voorvallenden faken die den welftant ende goede or dene der Ker* eke betreffen, met go e den raet den Dienaren des Woordts behulpich te zijn: ja oock met raet ende troost alien ghemeenen Christenen te dienen* Ex his igitur paulo crasfius adumbratis, et cum univerfo utriusque Formulae argumento com- paratis, colligimus, Ecclefiarum Belgicarum an- tistices eo tempore a coetuum repurgatorum Doccoribus et Senioribus postulasfe diligentem et asfiduam curam, in fingulis Ecclefiae fociis privatim, in eorum etiam aedibus, admonendis; 130- THtoitftoiCA.. 55 noluisfe aucem eos t in publica inauguration^ Jmgulas huius officii parces ac formas exponere. Quapropter cavcndum esc, ne ex hoc filencio colligamus f minoris habitam fuisfe, auc vifica- cionem domesticam, inltame S. Coena peragen- dam , aut aegrotorum confoladonem , auc cacechu- menorum infticutionem , auc aliam quamcunque muneris ecclcfiastici parcem, in his formulis non confulto commendacam. S- 1 6. Sy nodus Nationalis Havana Y a, 1586. Postquam Elifabetha , Angliae Regina, opem a Beigii Foederati Ordinibus imploratam culcrac, Comitemquc Leicescrenfem , Gubernacoris nomi- ne, patriae noscrae praefecerac, huius auctoritace convocaca esc Synodus Nationalis, quae Hagae Coraicum fcdic, menfe lunio anni 15^6. In hac Synodo propolica esc quaescio, de ne- cesficace vificationis dojnesticae, ante S. Coenae celebracionem idencidem repeceudae: quac incer quaestiones niocas fuic XIII. (38) Beroerentfe- (38) Vid. Poinctcn cnde Artikclen begrecpen fy de Inftructien der Gecotnmitteerden der litrken, op. hct Itfa tionale Sjnodf , beroepen in den Hags , den 2o ./v>, 15^6. In Kerktlift Placaai-boek , Vol. HI p..5'3> 5'4- $6 COMMBNTATIO Worts dat Avondmaal des Heeren* flaat te bedenken, of het bezoeken der Lidmaten, voor hetzelfde zoo noodlg zy , dat men het niet zat mogen r.alaaten, na gelegentheid van de plaat- fen? Ad hanc quaestionem responfum est in eandem fententiam , quam profesfa tuerat Syno- dus Nationalis Medioburgenfis, a. 158*. Ete- nim panes, Euangelii inc^rpretibus mandatae , in Ordine Ecclefiastico a Synodo Hagana conflitu- co, fie defcribuncur, art. XIV. Der Disnaeren Anipt is indcn Gcbeden, ende bedieninghe des Woorts aen te houden; die Sacrament en uyt te reyken; op hare Mede-broeders^ Ouder- llnghen ende Liakenen, mitsgaders de Ghe- meenten goede a -hi te nemen ; ende ten laet- ften met die Ouderlmghen die Ksrcketijcke Discipline te oeffenen r ende te beforghen dat Giles eerlijk ende met order gefchiedt. Senio- rum vero officia, arc. XXL hoc modo traduntur. Der Ouderlinghen dmbt Is, behalven V ghene dat boven* Artyckel veertien, ghefeid is % hen met den Dlwaeren des Woorts ghemeyn te zyn\ opficht te hebben^ dat de Dienaeren* mitsgaders hare andere niedvhulpers. , ende Dta- kenen , haer Ampt getrouweiyken bedienen , en* de die befoecklnghe te dosn, naer dat de ghe~ legentheijdt des tydts ende der plaetfen, tot jjtichttnghe dtt Ghemeynten , foo voor als naer het TMEOLoeicA. 57 het Nacktmaeli kan lydzn> om by fonder de Lidtmaten dcr Ghemeynten te vertroosten ende te onderwyfen , endc oock andere tot de Chris* telijcke Religie te vermanen. 6ynodus igicur INationalis Hagana non magis quam JYJcdioburgenfis Euangclii inccrpretibus imponere voluit officium t fnguiorum fociorum aedes tories adeundi, quoties celebranda esfet S. Coena. Cuius rei caufa eadem fuisle vide- tur Patribus Haganis , quac fuerac Mediobur* genfibus: etenim, prouti hi, ita ec illi S. Coe- nam fexies quocannis cckbrandam esle iudica* runt, art. LVf. Sed in eo Hagana Synodus a Medioburgenfi discesfit, quod Seniores iusferic fingtilos ibcios convenire admoncndi cauft, noa quidem defini- te, inftante S. Coena, -Ted cum aliquo tempe- ramento, five ant-equamea cclebretur , five post* ea , pro temporis locoruuique opportunitate ; ncque adeo hung in finem , uc pracparenc fingulos ad S. CoL-nam eo inelius celebrandam , fed praecipue uc Ecclefiac fociis profinc confolando et docendo, fimul etiam ut altos ad religionem Christianam profitendara admoneant Cuius qui- dem mutati confilii caufa fimiliter videtur quaereu- da in difficultate, quam Seniores fuerinc experti > in eodem illo praeparandi negotio, identidem post bimeftris temporis fpacium apud iingulos repetendo. Quam- 58 COMMBNTATIO Quamvis haec Synodus fuerit Nationalis, ad cam tamen non e fingulis regionibus convene- runt delegati. Quoad enim fcimus , misfi funt ex Hollandia boreali tres, ex auftrali feptem , e Zelandia quatuor, e Flandria unus, e Gel- ria et Tranfifalania quatuor , e Frifia tres, e regione Rheno-traiectina duo, et e coetibus Walonicis duo. C39) Huius Synodi Canones non ab Ordinibus Ge- neralibus, fed a Comite Leicestrenfi , qui ipfe tres legates in ea habuerat , fuere fancita. Dein- de vero Ordines Hollandiae eos , interpofhis qui- busdam conditionibus , tantifper admiferunt, (40) Probarunt etiam Zelandiae Qrdines aliquamdiu. (41) Et qui in regione Rheno - Traiectina eo tern.. pore plurimum valebant, eorum obfervationem qrfisfe videntur. (42) In caeteris Provinciis frur ftra de eo laboratum videtur. (43) (39) Hoc e Galiica verfione Actorum refert W. te Water, lib. I. p. 79-85. Attamen plures affuisfe-colligas ex iis, quae refert P. Bor, Nederl. Oorlogen, Vol* IK P- 795- (40) Conf. Kerkcl. Placaatb. Vol. III. p. 54 54*- (41) Conf- J. W. te Water, Verhaal der Reform*. tie van Zeeland ^ p. 447, 548. (42) Conf. P. Bor,lib.l.Vol.II. p.839*etBraodt, lib. 1. Vol. I. p. 718. (43) Conf. P. C, H o o f t s , Nt4*rj Hiftorien , bla4j!. 1II7- T H E O L'O G I C A. $$> Com r aria ear urn (ludla+ qui vi/itatioritm dotnesticatn nolebant* Postquam Comes Leice(tre*fis , excuncc anno 1587. iubente Elifubetha AtigliaC Regina, Gu- bernatdris provinciam , pesfime adminiftratam , po- fuerat , Provinciarnm Ordines flbi maiorcm , quam antea, in rebus ecclefiasticis moderandis auccori- tatem vindicarunt, In canonibns enini ecclefias-t ticis non pauea iis displicebant , nimiam aucto* ritatem qoetuum S. antiftitibus horumque con- yentibus tribuere vifa , probaca tamen a Comite Anglo, Ecclefiasticis favente. Nee deeranc, ex ipfis quoque Euangelii interpretibus , qui , ia judicio de auctoritate antiititum , de fynedriis habendis atque disciplina ecclefiastica admini- flranda, magis in Hclvetiorum quam Geneven- fium rationcm inclinarent. Itaque non paucis displicebat probatio ab Ec- clefiae antiftitibus inftituta cum fingulis , qui repurgacis coetibus adfcribi vellent. Cuique enim, fidei fuae fibi confcio ec Eccleflae reformatae facris fefe addicenti , ius competere arbicraban- tur, una cum fociis facram celebrandi coe- Omnem proinde inquidtionem , ab Euan- ii interpretibus et Senioribqs factam, repu- dia- 60 COMMENTATIO d'abanc. (44^ Icdrco aegrius ferebanc fedulita- tern Antiftittim , quotannis faepius fingulorum domicilia adeuntium , in fociorum vitam inqui- remium, morumque cenfuram qualemcunque in- ftituentium, Hinc igicur orta funt varia hominum , cum polidcorum , turn ecclefiasticorum , tfudia et in- ilituta. Hinc quoque repetenda videtur quae^ ftio, de necesfitate viHtationis identidem ante S, Coenam inftituendae , propofita in Synodo Haga- na, a. 1586. Quandoquidem igitur ista mulco^ Him ftudia non potuerunc non vim habere in le, (44) G.Brandt, fitfloric der Ttcfennatie , Vol. I. pag. Huiu rei quoque indicium esc in Quaeft. Synodo Na tfon. Mtd^oburgenfi . 1578. pronofia : Off gheoorloft z(/, tot den Avontmael des Heeren toe te laeten den ghenen, die den Eijbel alleen voor Codes woort beken- nen, maer din ghewoenelicke vraghen , die men den ghe- uen voorhout , die ten dvontmael des Heeren gaen fal- len, Ktet beantwoorden r.och daerinne bewillijgen wil hnf Quam f>d quaeftionem Synodus hunc in moduci refpondit: Die Kercken fullen haer ghewoonelicke wijfe van die belijdenisfe des ghelooft af te eijsfchen , onder- houden , ende ecn yegelick is fchuldich reecketiinghe fijns gheloojfs te geven nae der leere Petri; want het oock met en behoort , dot men een ghemeen gebruyck der Ghemeentcn om jommijgc befondere pcrfonen foude. THEOLOCICA. dcis ilatuitur. (45) Quod cniir., in decreco diei 5 Fe, (45) Conf. W. vin Loon, Qroot Getters Placaeti iocck 362 Co MM >E N T A T I O Februarii, a. 1617. de componendis litibus, so tempore agitads , Ecclefiae ministri iuben- tur fervare et fequi ordinem ecclefiasticum > legibus nationalibus, provincialibus et clasficali- bus conftuutum, ex eo effici vix potesc, Gel* riae et Zucphaniae Proceres ordinem ecclefias- ticum a Synodo national! ftatutum , fua aucto- ritate probasfe. (46) Contra vero, quae Guber- nator, Cancellarius et Confiliarii , die 22 Februa- rii, a. 1583. et 6 lulii, a. 1593^ praecepe- runt, de Pastoribus et Clericis examinandis et probandis , ea nequaquam compofita funt ad ordinem ecclefiasticum , quern Synodi Natio- na- boeck,ll. Dcel , kpl. J2 S 13, 22-24. 29, 39-42. 48 , 4P 52-54- 57, 5^. 79, 80. 90, 91. 97-99. 105. ' (46) Verba clecreti haec funt : Ende worden in name van Wel-gedacbtc Heeren Stvten defer Lantfchap de Kercken-dienaren van de voorfeyde Nimmichfche Clasfen ghelast ende geordonneert , datfe Jick niet en fallen on* derflaen tnondelingh ofte fchriftelyck , opentlyck of hey- melyck 9 directelycknochindirectelyckyetwes voor te flel. &, driven of verdedigen y dat in eenlgher manieren foude mogen ftryden of niet accordcren met de eenmael aengonomen here der Gercformeerder Kercken. Qnder. houdende ende volgende in alien poincten de Kerckelycke ordre in conform te van de Rationale , Provinciate en- de Clasficale refolutien , ende tf obfervantie in defen Fur. ftendomb ende Graeffchap daer op ghevolcht* W. van Loon, lib. 1. col. 148, 149. hales annis 1578. 1581. et 1586. decreve- ranr. (47) Qgam, five legem, five confuetudinem , hoc tempore fecuti fuerint Antistites ecclefiarum in Ducatu Gelriae ec Comitacu Zutphaniafi, fa- fceor me ncscire. E legibus vero , quarum compendium , iubente Synod o Gelro-Zutphani- t'a, edidic Johannes S menus, J. F. a. ,1699, (48) coniicere posfis, Euangelii iocerpre- Uffl et Sertiores, inflante S. Coenae celebraxi- ortfe, fiogulos fodales convenisfe , ec de ufu epuli faeri monuisie. Quamvis eniui Sm&- tii ae v ate nu ! b lex .hanc ciiram EccleOae an* tiftitibus imponcrec, illetatncn canonem LXVJI- Synodi Nationahs Dordracenae 3.1578. Syllages (uae eapici VI. inferuic , notatum articulorum nu* merb XXXVIII. pag. 129. 130. S-J9- . (47) Conf,.\V,.vaii Loon , lib. -I. Vol. II. CQ!.., *3- 39-4'- , ' (48) Synodctle Ordonnantien endc Re hint: en, tot nut $ ditnst en gerief der Kercken , onder Je Chr. Synofot van V HtrtQgefQtn Gelre en Qraafhtop Zntphen gehw* rente* na ontrc van Hoag-gemelde Christe/yfy Synode, vitge^sven door J,o h a n n e s S m e t i u s , J, F. Cuiuf libri edfdone ufus fum fecunda , locupletata legibus ec decretis, hide -ab a. 1699. usq-ie ad a. 1735. tque. 9 iobente Synodo, in luceaa emisfa &f COMMEKTATIO $ 18- a. In Hollandia ' auftrali et ton all. . Monuimus , . 16. Ordines Hollandiae et West- frifiae canones ecclefiasiicos, in Synodo natfo- nali Hagana fcripcos , non nifi cum masjno tem- peramento probasfe. Credebant enim, fibi plus auctoritatis in rebus facris modefandis deberi, minus 1 dandum esfe Kcclefiae antiftitibus y quam factum erat in ilia Synodo , et antea in Medio* burgenfi, a 1581. Quapropter iam anno 1583. fuadence Guilielmo Araufiaco \ pericalum factum erat ordinis ecclefiastici ad magistrates civilis fententiam accommodandi : cuius formula nihil quicquam praecipiebat de vifitatione do- inestica ; de admittendis vero ad S. Coenam hanc fuadebat rationem: Art. XIX. Dat een ygelljck hem willende begeuen ten avontmaele des Hee- ren voor d* yerfte reyfe goets tljts van te Voo- ren hem fal vynden bij een vanden Kercken dyenaerS) omme met hem vanden geloeve te confer eren , ende daer naer fdaechs voor t hou* den des avontmaeh hem vynden Inder kerc~ ken^ omme met den anderen de generaele be- lijdenisfe des geloofs bij monden vanden Kerc* kendyenaer te doen omme tzelue gedaen tot den taeffel des Heercn toegelaeten tc worden % fen TH. BOLOGICA. 6$ ten waere hem opde voorsf. conference , ofts daer naer by den dyenaer gefeydt waerci dat hlj om enijge openbaere ergernisfe^ ofte cinder letfell daer mede voor een tijt noch Joude op" houden. (49i V r erum hoc negotium eo tempo- rt, per Guilielmi Principis mortem et Co- fflitis Leicestrenfis gubernationem , fuccesfu ca- ruit. Sed, post huius abitum, denuo fusceptum est, fuadente Oldenbarneveldio , anno 1591. Ita- que Hagam Comitum convocati funt fedecim viri, octo policici totidemque ecclefiastici , quo- ram communi opera ordinis ecclefiastici formu- la , ante novem annos exarata , in meliorem re- digeretur formam. Nova haec 'formula qnadra- ginta et uno conflabat articulis , quorum vige- ilmus huius erat argumenti. De jonge lieden leneden de 18 jar en, en alle de gene^ die binnen twee jaren wetter woone binnen de Stede , of plaetfe haerder refidentie zijn ge- komen , hen willende begeyen ten Avondmale. des Haec e fuo manofcripto mihi fuppedicavic Vir Cl. Heringa. Conf. Epist. Ordinum Ilollandiae la- cobo Magnae Aritannite Regi fcripta,in Epift. Eccfef. et Theol. p. 498. Uycenbogaert, Kerekelijcke Ge* fchied. p. 277 , 278. Triglandius , Kerckel. Ge* fthied. p. 702. cc Brandt , Hi ft. der Reform. Vol. 1. p. $85, 68^ E 66 C.QMMENT.ATI0 des Hecren , fallen voor d* eerfte > reyfe goed* tijds van te voren hen vinden by een van de Kerken-Dienaers , om van den fdven in den gelove ondtrrecht te warden , en hen bekent te maktn respective. En andere boven de 18 ja- ren out zijnde , die zulke onderrechtinge In den gzlove mede begeren , fullen hen ook t C5i) Conf. Bor Jib. 1. p. 556-561. Epifl. Ecc/ef. et TheoL I. 1. Uycenbogaert, lib I. p. 277-281. Trl- glandius, lib. 1. p. 702-710. Brandt, lib. 1. p. 771-774. (52) Conf. G u II. B a u d a r t i u s, Ccdenkw. Gefchiedd. E 2 68 COMMENTATIO Quid ab Ecclefiae modcratoribus , hoc tern- pore, praellitum fuerit, non nifi ex duobus in- die iis hiftoricis quodammodo coniicere mihi li- cuit. Unum cognovi ex annotatis Ypeii et Dermoutii, ad Hlftoriam Ecclefiae JBelgi- cae reformatae^ venacule editam, C53) referen- dum, Synodo Hollandiae auftralis, anno 1593. vifum fuisfe, vifitationem domesticam , Sacrae Coenae praeviam, nee prorfus negligendam, neque omnino urgendam esfe . fed iudicium de eo, quod maxime conducturum videretur, fingu- lorum coetuum prudentiae esfe relinquendum. Unde colligas, coetuum, ad hanc Synodum per- 'VII. Boeck t bl. 8-n. Uyt enbogsert, lib. I. p. 590-594. 643-642. Triglandius, lib. 1. p. 710-719. Brandt, lib. I. Vol. II. p. 170, 171. 311, 312. Schelcus, Kerkelijk Placaatb. Vol II. p 252-272. (53) In Aanteekeningen op de Gefchiedenis der Ne- dtrlaHdfche Hervormde Kerk , Vol. L p. 238. haec fcri- bunt : Ecn woord ztj hier ook nog gezegd van de huisbe- zotking for predikanten , zoo ah men die noemt , voor het vierf* van het heilig AvondmaaL Deze zoo nuttige inrigting fchijnt wl al vroeg , dock met algemeen, p/aats gehad te he b ben. Ten minfte op de Zuidholland- ' fche Syncdc* in het jaar 1593, werd het wel niet raa'd* zaam geoordeeld dezelve geheel na te laten , gelijk in fommige gemeenten gefchiedde , maar toch aan de wijs* held der kerkenradcn tocvertrouwd ', otft daarin te han- delen naar hctgcne mvest ftichtelijk was. T H E o L o c; i c A. 6y I pertinentiom , antiftites nuliam agnovisfc aut le- gem auc confuetudinem , quae Euangelii inter- pretes (quidni ec Seniores?) iuberec, idenci- dem ante S. Coenam Cngulos adire fodales; in nonnuilis coecibus earn vifitacionem prorfus fuis- fe neglectam; iudicium vero de eo, quod in lingulis ecclefiis confultum fit, horum fynedriis committendum esfe. Id ipfum veri fit fimile f coliato alter o indicio, ducto ex actis Clasfis. Edamenfis, die 17 August!, anni 1591. . 2, 3. Haec enim alicuius coetus fodali, de ne glecta domestica vifitatione querenti, ita refpon- dit, ut negaret, intagrum fibi esfe t inconful* to Synedrio, hanc vifitationem procurare. (53) . ao. (53) Haec incellexi e Compendio legum , dccretorum ec confuetudinura , a Claslc Edamcnd a. 1801. edlto , hoc titulo : Plakaaten , Refolutien en Gebruiken. Uif- gegeeven , genoomen , en geoeffent door den Stoat , No* tionaale , en Partikulicre Noord* Holl. Synodens , en Clas- Jfs van Edam, Dij een gtbragt , en in .order gefchikt tot fffenst en gcbruik der E. Clasfis van Edam, in V jaar 1754. en op nieuw nagezien , en vermeerd<-rt door eene Clasficaale Commisfle in het jaar 1800. Qua in Sylloge haec referuncur , pag. 89. De Clasfis kan door kaare Ce- ctmmitteerden , op de klagt van een Lidmaat in cent bijzondere Gemeentt geene Huisbezoeking laaten doen , zander voonveetcn ties kerkenraad$ t C/. 15^2, 70 COMMENTATIO . SO. 3. in Zelandia. Ordines Zelandiae aliquamdiu probasfb Cano- nes, in Synodo National! Hagana, anno 1586. fcriptbs, vidimus , 16. Quandoquidem vero inagiftratibus Zelandis , aeque ac Hollandiae et Westfriilae Ordinibus , nonnulla displicebant, imgu'iaris orclo ecclcfiasticus in Zelandia con- flitutus est, anno 1591. Nam, ex auctoricace Ordinum huius Provinciae, praefencibus eorum Delegatis duumviris, anni illius menfe Februa. rio, Mediobnrgi habita esc Synodus Provincia- lis., quae novara illam rectionis ecclefiascicae formam decrevit , ab Ordinibus Zelandiae proba- tam die 17 Mail. ("54) 'Haec vero, quamvis, in negotio eligendorum Ecclellae anciflicum, ratio- nem praefcnpferic , a Synedi Haganae , a. 158^. ca* (54) Act a Synodalia of gearrefteerde Kerkcn-orde* vingen van Zeelandt , van dt Jtrca 159?* 1^20 en 1638. nitgegevcn , ingevolgc de Refolxtie van de Edele Mogendc Heeren Gccommitteerde Raaden van Zee* landf; van den 13. 'Febrnari 1755 Middelb. 1755. 4. Conf. Hug. Grotii Apologeticus eorum , qui Holla** diac praefucrunt. Parif. 1640. p. 39. Brandt, lib. I. Vol. I. p. 774. et 'sGravezande, lib. 1. p. 146, 147- TMIOLOGICA., . 71 canonibus alicnam , in iis tamen, quae ad no- flram caufam pertinent, plane cum ea confemit. Partes enim , Euangelii interpretibus mandatae , fie a Zelandis defcribuntur , art. XII. Der Die- naren Ampt is 9 inde Gebeden ende bedieninge des woorts an te houden , de Sacramenten uyt te richten, op hare Mede- Breeders , Quder- lingcn ends Diaconen, mitfgaders de gantfche 'Gemeynte goede acht te nemen : ende ten lesten met d*0uderlingen de Kerckelicke discipline te oeffenen, ende be for gen dat alles eerlijcken en- de met ordre gefchiede. Seniorum vero officia hac traduntur verborum formula , art. XX. Der Qudcrtingen Ampt is , bchalvens het geene dat boven Artyckel i a. gefeyt is , hen met de Die- naers des Woorts gemeyn te zijn % opficht te hebben^ dat de Dienaers , inidtsgaders hare andere medehulpers ende Diaconen , haer Ampt getrouwelijckcn bedienen, ende de be/leckinge te doen , nae dat de gelegenthtyt des tijds^ en- de der plaetfen , tot jllchtlnge dsr Gemeynte , fo voor als nae het Avontmacl han Ujden* om by fonder de Li dt mat en der Gcmeynten tc ver- troosten ende fonderwijfen^ ende oock andere, tot de Christelijke Keligie te vermanen. Itaque in Zclandia Ecclefiasticos cum Polici- cis confcntientes videmus in eo, quod magis Senioribus quain Euangelii interpretibus officiuni im- 7* C O M M E N T A T I imponerent fingulos adeundi focios, five anre quam S. Coena esfet celebranda , five postquam celebrata fuerat , ut admonitione et confolatione its prodesfent , et alios ad religionem Christia- nam profitendam hortarentur. Cuius confilii ra- tio praecipua Zelandis eadem fuisfe videtur, quae Patribus Haganis anno 1586. quaerenda in difficultate laboris identidem repetendi , fexies vel quater quotannis. Conf. dicta . 16. Zelan- di in eo quoque ab Haganis abierunt, quod non definite fexies quotannis celebrandam esfe S. Coenam iudicarent , fed optionem darent ma- lentibus , vel fexies vel quacer quotannis , Christi pro nobis mortui memoriam epulo S. recolere. Ar- ticulo enim LIU. haec praecipiuntur : het Avont- mael des Heeren fal ten twee oft drle Maen- den eens , foo veel wogelijk is , gehouden wor- den. Caeterum memoratu dignum esc, quod Ven. A dr. Uijttenhooven, ex Actis Ecclefiae Brouwershavenfis , refert : (55) folos Seniores a. 1598. et postea usque ad a. 1606. in coetus illius fodalibus vifitandis fuisfe occupatos , dein- ceps vero has partes quoque Euangelii inter- pretibus a Synedrio fuisfe tributas. (56} (55) In Nieuwe Rijdragen , fupra not. 13. laudatfs, p. 581-283. (56) /n het jactr 1606. hcift de prcdikant J* Fay us cent THEOLOGICA. 73 J. 21. 4) in fago et urbe Rheno - Traiectina. Cum, in urbe Rheno -Traiectina, baud pau- ci facrorum reformationem defiderarent , Hu- bertus Duifhusius, inde ab a* 1577. pa- lam , et repurgatam religionem profesfus esc in aede S. lacobi, el, repudiaca Pontificiorum fu- perfticione , S. Coenam adminiftravit. Ad quam celebrandam admictebat omnes, nulla cum iis probatione inftituta , nee nominibus communi- cancium catalogo fidem profesforum infcrip- tis. (57) Nolebac fynedria, in rebus paro- chiae eens met eenen ouderling huisbezoeking gedaan; maar toenin het jaar 1609, de predikant de Monier , als twee* dt /ecraar, de gemeente was toegevoegd^ is de huisbe xoeking , door predikanten en ouderlingen zamen, ings- voerd , en daar voor aan J. Fayus de noordzijde en aan de Monier de zuidzijde der ftad totgewexen. p. 282 , a8 3 . (57) Oock en hiel hij gee* formeel Register van dt gene die ten Avontmacl gin gen , om die , na de manic- re der Gereformeerde , van buys tchnyscc gaen bcfoecken roor hec hoaden des Avonc. ma els, ten ware hj in *t feecker wiste, dat ye want was van een notoir argerlijck leven , ende daerom &y/bn- dere vermaninge noodich hidden. Uycenbogaerc, Kerckel. Hi ft. p. 220. 74 C.OMMENTATIO chiae fuae adminiftrandis adhibens % loco Senio- rum , aedituos , et in pauperum cura, loco Dia. conorum , eleemofynarios , vulgo diccos pot- .meesters. Repudiabat disciplinam ecclefiasticatn , quae fit arcendo impios, casugando refragantes, eiiciendo concumaces. Qui vero paulo post in aliis templis doctrinam re^urgatam docuerunt, Wernerus Helmichius, Nicolaus S o- pingius. ec Hermannus Modetus, disci- plinam ecclefiasdcam , in Holiandiae et Zelandiae ecclefiis receptam , valde commendarunt, ad eam- que fnvehendam Huberturfi fruftra invitarunt* Hincingens etdiuturnum ortum est Traiecdnoruni disfidiumnnagistraruset cives plerique honoradores H u b p r t o favebant ; multi alii , maxinie de plebe , communem caeterorum disciplinam praeferebanc. \\\\lacobliae, hi Confisioriales dicti funt, Non disfimilis in aliis pagi" Rheno - Traiectini cotd^ bus exilidt disfenfio , Huberci rationem pro- bantibus Provinciae Ordinibus. (58^ Viri a.mul- tis Cor;f de Hu b e r c o, rebusqueeo vivcnce apud Tra- ieetinos gesria, Bor 9 Ne4crl. Hist. Vol. II. p. 830-837. add. 70-73. 166. 172-174, 212.215. Uyt enbogaerc, Kcrckel. Hift. p^ 194, 195. 208, 209, 219-221, Eius* fa\\iLeven>kerckel. bedien.en verantw.v '-5 et Foorr. p. 6 , 7 . T r i Q I a 11 d , Kcrckel. Gefchied p. 359-321,. Brandt, Hill, der Reform. Vol. I. p. 6 13-62 1 . 669 , 670- Jac. Schetteraa, Gefchicd- en Lctterkundi& Men. THEOLOGICA. 75 tis laudati , anno 1581. mortui, excmplum fe- cuti funt alii, probante magistratu. Tandem, auctore Comite Leiccstrcnfi , die 26 Aprilis, a. 1586. pactio , antea fruftra tentata, inter utriusque coetus Doctores facta est : a quo inde tempore communis cxftitit ecclefia , cuius forma propius ad commtmem Reformatorum rationein accedebat, invitis tamcn Provinciae Ordinibus et magiftratu urbano , ab hac confociatione nimiam Ecclefiasticorum auctoritacem fuae contrariam metuentibtis. C59) Postquam igicur Comes Leiceftrenfis Gubernatoris provinciam pofuerat, cuncti Euangelii interpreces , a. 1589. a magi- ftratu urbano, confentientibus Provinciae Ordi- nibus, loco fuo func moti , convcntus Syne* drii interdictus, figillum eius fractum est, Mox a magistratu Euangelii interpretes alii pose alios Traiectuni funt vocati, ad facra publice in Ec- clefia reformata administranda ; communi ho- rum et magistrar;3 opera, novi etiam Seniores et Mengelwerk, Vol. I. Part. 2. p. 125-179. A dr. Stol. ker, in libro menftruo: Vadcrl. Letteroef, 1825. Men gefo. p. 609-619. 6j3-66f. (59) Conf, Bor, lib. 1, Vol. II. p. 836-840. <;oll. 731-737* Uytenbogaert, Kerckel. Hifl. p. 221-233. 333 1 234* 237. Eiusdem Leven, p. 5-10, cc foorr. p. 14, 15- Trigland, lib. 1. p. 339~344 Brandt, lib.! 1. Vol. I. p. ^-672. 713, 714. 717, 718. 76 COM. W&NT4TIO c.t Diaconi lecti; omnes denique cercis ordinis ecclefiasdci legibus a magistratu adftricti , ex quibus fufficiac eas referrc, quae ad praefentem caufam pertinent, huius quippe argumemi: &- langende V Heilig Avondmael Jefii Christie *t Jelve fal fuiver gekert, bedient , en uitge- deilt werden , na de forme van Gods Woord en ordenlnge van lefen en fingen by de Kerken gebruikelijken. Nopende de beproevinge , de felve fal gehouden w or den na de lerlngt Pau- It , feggende : de menfche beproeve hem felven T en fonder eenig onder/oek of examinatie van des menfchen confcientie* nochtam alfo dat fulx vry ftaet den genen die onderfocht > en ook opgetekent begeren te zijn. De kerkelijke disciplijn^ of broederlijke vermaninge, fal ge* fchieden na de leringe Chrlsti: Matt. 18. Te weten: dat die van den Kerkenraed ymant on- der den hare fullen ordonneren te gaen by den genen die dhfoluit it van lev en ^ om de felfdc te vermanen van zijn dbuifen en quade lev en , en fo die geordonneerde niet gehoort worden , fo fullen fy nock een of twee tot hem nemen 9 en fo de felve noch niet gehoort worden 9 fo 'fed een van den Dlenaren hem daer by voc- gen, en den onboetveerdigen voor de derde en laeste mael vcrmanen en flraffen , en fo hy ah dan mch niej wil horcn, fo fallen fyluidcn den f'l- THIQLOGICA, 77 fdven bwclen God Almachtig , en fijn mitsdien onfchuldig in haer gemoed en confcientie : en de, voorfchrevcn onboetveerdige fal van des Heeren dvondmael afgehouden w or den. (jSo) His igitur limicibus disciplinam ecclefiasticam , ec curam ad- mictendorum ec praeparandorum fociorum ad S. Coenam ceJebrandam , circumfcripferunt proceres Rheno-Traicctini. Verum plurimi Ecclefiae focii > imprimis quotquot ordini ecclefiastico , ab aliquot inde annis in alias Belgii ecclefias invecto , eranc addicti, aegerrime hanc converfionem tulerunc, ac proinde maluerunc, aut extra urbem ipfam- que provinciam, ex animi fententia, praeeunti* bus legidmis Euangelii ministris, publice Deum colere, aut in ipfa urbe privatim convenire, quam his magistratus civilis decretis in caufa re- ligionis obtemperare. Hi , Ecclefiae Mentis no- mine died, confilium et auxilium petierunt a Synodo Hollandiae audralis ; Synodus, iis condo- lens, ab Ordinibus Hollandiae, Principe Mauricio et Concilio Status. Quorum omnium interventu ipfoque rei publicae damno motus magistratus invitavit, primum Franc is cum lunium, Theo- (60) Conf. Bor, lib. 1. Vol. II. p. 840-848. Uy ten- bo gaert, Kerckel. Hi ft. p. 971-276. Einsdetn L&tn , p. 10-15. et t'oorr. p. 15 , 16. Trig! and, lib. 1. p. 700-702. Brandt, lib. 1 4 Vol. I. p. ^62. 78 COMMENT AT 10 Theologiae Profesforem in academia Lugduno- Batava, deinde loannem Utenbogardu'm,' qui nuper cum tribus collegis Rheno-Traiectinis loco fuo fuerat moms, nunc Hagae Comitura ecclefiascico'mnnere fungebatur, operam daturos reconciliandis civium animis. His duumviris fua- dentibus, res ad pactionem venit, magistratum inter et ecclefiam dolentem, die 21 Maii, 1593* Turn igitur in legibus, ante triennium fcriptis, nonnulla mutata funt: nominatim vero articuli, disciplinae ecclefiasticae ambitum defcribenr.es, ita aucti funt, ut deinceps nemo, nondum duo- deviginti annos natus , aut aliunde adveniens , ad S. Coenam admittendus foret, nifi colloquio cum Euangelii interprete habito; et Synedrio facultas daretur, contumaces ecclefiae focios ci- tandi et reprehendendi. 0$O Q u ^ facto, Ec- clefiae focii , non tancum in publica condone, fed etiam in privatis aedibus , invitati funt et ad* moniti, ad S. Coenam, diu intermisfam, rite ce- lebrandam. (62) Haec , in difficillimis rerum ad- C6i) Conf. Bor, lib. 1. Vol. III. p. 728-746. Uy- tenbogaert, Kerckel. Hift p. 286-291. Eiusdera/^ ven y p. 54, 25. Trigland, lib. i. p. 798-806. Brandt, lib. I. p. 762-764. 785-793. (62) Uytenbogaert (ipfo reference , Kerckel. Hift. p. 290.) gfnck met Ambrosio ^Eeclefiaste Amfteloda- menfi) door de geheele Stedt , van V een eyndc tot het an* THE 'O LOGIC A. 79 adiuncds , fcxtra ordincm facta funt, Oidinariae vero vifhationi domesticae, ab eo inde tempore usque ad Synodum Dordracenam a. 1618, 1619. locus non fuisfe videtur. Cerce e vernacula Nar- rationc loannis Gerobuli, qui inde ab a. 1590. usque ad a. 1605. Ecclefiae Khcno-Tra- iectinae praefuic Euangelii Jnterpres , conftar , vifitationem nondum fuisfe inftitutam a, 1603. quo editus est libellus hodie rarisfimus. (63^) Pau- oils de Lidtmattn ae xfpreeckcn , de Celve doendc dan in V ctn , dan in V ander bekent toys met vyfthien , twintich , ende vijf-en-twintich ten hooch (ten t/effens bj cen kotnen , hun de gelegentkayt elcke rey/e op nieuws \c* derom verhalende , ende arbeydende om yeder etn fijn tnisfJt egen , Joo veel doenlijck^ wch te nemen. Dt't ge- fchiede met rccdelijck goedt fucces nae foo groote ontftelt- heydt der humeuren , die nu drie Jaren hadde geduyrt. Quocum conf. quae referumur in Pita cius , p. 25. (63) Waerachtich Verhaal^ nan den Staet der Gere* formcerde Kercke , die den Sone Gods , bjnnen Utrecht door V Evangelium vcrgadert \vert. Utr. 1603. in 12. In quo, pag. 59-42. haec habentur de S, Coenae ad'nini- ftr*tione. ""fheylige Avontnwl onfes H^ren I. C. wert binnen Vtrectit drie mael des /aers gehoudsn^ gclijckfitlcx cock voor onfen tijt gefchiet is. Men .is nochtans lange befich geweeest , om ''tfelve ten mini fen viermael te doen* V welck oock alover lar.gen tijt foudegefchietwefen , indlen de gene de \velcke anderen behoorden voor te gaen . dit goet voornettien niet opgehouden ende te rugge ge'lelt en hadden. Het en vert nochtans nicmant tot deft Htfiji'ge in. SO COMMENTATIO Paulo post Ordines Provinciae Rheno-Traiecti- tiae fua auctoritate conftituerunt , quod in Hoi- lati- inftellinge toegelaten met eenige profanatie ende ontrey* neginge vande felve ; Maer het moeten de gene dig ha&r daer-toe begeren te begeven , van alfulck haer goet voor- nemen (wefende tot hare Jaren gecomen, ende Burgers efte Poorters Jijnde^) yemant vande Diesaers dcs woorts ofte ouderlingen in der tijt {fomtnfe noemt) verwittigen voor de eerfte reyfe; omme alfo de Reyne Lere toeftetn- mende, ende geen openbaer ergerlijck leven leydendc, tot de gemeynfchip defer heyliger Tafet, met goeder or* deninge code (lichtinge toegelaten te werden, welcke ott- derlfngen in cas ah loven , V gene dat hen defen aen* gaende ontmoet ende wedervaren is , gehouden fljn de Dfe- naers des woorts pen te dienw^ ten pjne voren verhadt* Conform V gene dat van defe fake int Project van Hol ?ant meermaeh aangeroe rt , (nimirum in Formula, a. 1591. exarata, de qua dixi . 19.) befloten is , ende achtervot* gende fekere Acte binnen Vtrechc, op fekere Propoficie van wegen der Kerke, inden jare 1596. ghedaen by den Raet den 9 Martii, gemaekt; lot voorcominge van alle Prophanatien , ende om voorts alle fchandaln ' t teviteren % voor foo vele een Chrisrclijcke Overheydt hier-inne docn can. Daerentusfchen blijft even yel in fijn geheel V gene dat in V verdrach, inden lare 1593. opgerecht , be/lot en is, tusfchen den Raet ende de fupplicerende Gcineyn- te. Te weten , det het den Ouden ende volwasfenen vrij ftaet, die inden geiove onderfocht ende opgerekent be- geren te wefen, hen te ditn eynde naerder by ecn vandt "Kercken-dienaers te mogen laten vinden ; gelijck ^tfelve federt defe ordonnantie altijts ende van alien meest ghe- /chief 9 end* Jefe vryheyt owk is ingewillicht ende goet I* T tt E O L O C I C A. 8 1 landia, a Proccribus in eadem fentemia verfan- tibus, frustra a. 1591. fuerac tentatum, Unus enim gev'onden Irft voorfchreven Project van Hollant , fry den genen die ever V fcfoe gcwekst (ijn. Item V bltjft. insge- lijcx in jijn geheel, ende \vert onverbrekelijck onderhoii* den, V gene in V voorgenoemde Verdrach Anno 1593. goef gevonden ende befloten is , acngaende den genen , die ofte van buyten in comen, ofte onder haer achthien Ia ren fijn. Want wat dcfe belangt , die mo c ten hen fen beyden fljden goets tijts voor de eerfle reyfe als'-fe fen, Avontmacl begeren te gaen 9 vengen by eene vandc Die- naers des woorts , omme inden gelove onderricht 16 worden; ende hen (wat den genen die eersf van buyten incomen belangt} respectivelijck bekent waken ofte andsr* fins Atteftatie tonen vande Kercke daer fy laest $cre[i- deert hebben. In eonformiteyt van V gene dat eertijts tnde Oude Kercke wetten Catechumenis ende Leer-jon* gers gefchict is. If em, met anderen , de welckehetloden ofte Heyden-do.m wilden verlaten ende hen tot de gemeyn* fchap der Kercken begeven. Tot defen eynde \vert *telcke reyfe d* aenflaende Bedieninge des H. Avontmaels < 4 rie weecken ce vorcn de Gemeynte van den Predfckftoe! in alle plaetfen daer geleert u>ert , verwitticht , ende te ken nen gegeven ; Op dat hem een jegetijck daer-toe moge be* tcyden ende quijten na fijne conditie ende gelegenthcyt , ende alle dingen alfoeerlijckende met orden na